Kimika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Elementu Kimikoak

Elementu kimikoaren edo atomo motaren izaera nukleoko protoi kopuruak zehazten du. Atomoen protoi kopuruari atomo-zenbakia (Z) deritzo, eta zenbaki horrek baldintzatzen du atomoa zer motatakoa den. Atomo baten masa, masa-zenbakiaren (A) bitartez adierazten da. Masa-zenbakiak nukleoan dagoen partikula kopurua adierazten du (neutroiak eta protoiak elkartuta). Atomoak kargaren ikuspuntutik neutroak dira, atomo batek kopuru berean dituelako karga positiboak (protoiak) eta negatiboak (elektroiak).

Kargaren zeinuaren arabera, ioi positiboak eta ioi negatiboak daude:

• Ioi positiboak edo Katioiak.
• Ioi negatiboak edo Anioiak.

Lotura Kimikoak

Atomoek bi jokabide dituzte elektroiekiko. Substantzia horiek metalak dira. Hala nola: Fe, Li, Ca,...

Substantzia Metalikoak

Tenperatura normalean solidoak dira, (Hg kenduta). Fusio eta irakite puntu altuak dituzte.

Kolore grisantza dute (urrea horia eta kobrea gorria). Harikorrak eta xaflakorrak dira, eroale elektrikoak dira eta bakarrik metal likidoetan disolbatu daitezke.

Substantzia Ionikoak

Hauek dira:

• Hidruro metalikoak (adibidez, FeH₃)
• Oxido metalikoak (adibidez, Al₂O₃)
• Azidoak (adibidez, HCl)
• Gatzak (adibidez, NaCl)
• Hidroxidoak (adibidez, NaOH)

Tenperatura normalean solidoak izaten dira (NaCl, Fe₂O₃). Fusio eta irakite puntu altuak dituzte.

Kasu askotan uretan disolbatzen dira.

Substantzia Kobalenteak

Substantzia ez-metaliko bakunak (O₂, N₂), hidruro ez-metalikoak (NH₃, PH₃), oxido ez-metalikoak (CO₂, SO₃) eta konposatu organikoak (proteinak, koipea,...

Tomas Akinokoa: Fedea eta Arrazoia

Arrazoiaren Autonomia vs. Egia Bikoitza

Tomas Akinokoak fedearen eta arrazoiaren gaia hausnartzen du berriro, arrazoiari autonomia handiagoa emanez San Agustinekin alderatuta, eta Averroesen “egia bikoitzaren” teoria ukatuz. Averroismoak dioenez, bi egia ezberdin daude (egia filosofikoa eta egia erlijiosoa), eta kontraesankorrak izan arren, biak onargarriak izan daitezkeela dio. Filosofikoki egiazkoa dena teologikoki faltsua izan daiteke.

Filosofia, Teologia eta Fedearen Atarikoak

Tomas Akinokoak argi bereizten ditu egia teologikoa eta filosofikoa; bakoitzak bere ezagutza-eremua du. Filosofiari egia naturalen eremua dagokio, eta teologia, berriz, errebelatutako egiez arduratzen da. San Agustinengandik urruntzen...

Atmosferaren Kutsadura

Atmosferaren kutsadura airean ohiko konposizioan egon ohi ez diren zenbait substantzia edo energia mota agertzea da, edota aireak berezkoa duen osagairen baten edo gehiagoren kontzentrazioa ohi baino handiagoa denean.

Kutsatzaileen Sailkapena

1. Jatorria

a) Kutsatzaile Naturalak

• Sumendiek igorritako gasak eta substantziak, partikula solidoak eta errutzak.
• Ekaitzetan sortutako ozonoa eta nitrogeno oxidoa.
• Baso suteek askaturiko CO2 eta CO.
• Haizeek altxatu eta garraiatutako hautsa.
• Landareen polena.
• Materia organikoak deskonposatzean sorturiko metanoa eta hidrogeno sulfurua.
• Itsasotik askatutako gatz partikulak, CO2 eta metanoa.

b) Kutsatzaile Antropogenikoak

• Industria.
• Etxeko berogailua.
• Garraioak.

2. Izaera

a) Kutsatzaile Fisikoak

Atmosferaren...

Zientzia: Definizioa eta Adarrak

Zientzia behaketaren, esperimentazioaren eta arrazoiketaren bidez munduari buruz lortutako ezagutza multzoa da. Honako adar nagusi hauek bereizten dira:

• Fisika: Materiaren berezko izaera aldatu gabe, materian gertatzen diren aldaketak aztertzen dituen zientzia.
• Kimika: Substantzien konposizioa, konbinazioak eta substantzien izaerari berari eragiten dioten aldaketak aztertzen dituen zientzia.

Materiaren Propietateak

Materiaren propietateak orokorrak eta bereizgarriak izan daitezke:

• Propietate orokorrak: Substantzia identifikatzeko baliorik ez dutenak (adibidez, masa, bolumena eta tenperatura).
• Propietate bereizgarriak: Substantzia bakoitzean berezko balioa eta berezia dutenak (adibidez, dentsitatea, urtze-puntua, irakite-

1-60 Konposatu

46.- Anhidrido Hipotelurosoa (TeO)

47.- Biselenito Kobaltikoa (Co(HSeO₃)₃)

48.- Nitrito Ferrosoa (Fe(NO₂)₂)

49.- Oxido Estanikoa (SnO₂)

50.- Hidruro Platinosoa (PtH₂)

51.- Aluminio Artseniatoa (Al(AsO₄))

52.- Bromuro Sodikoa (NaBr)

53.- Zilar Hidroxidoa (Ag(OH))

54.- Fluoruro Amonikoa (NH₄F)

55.- Amoniakoa (NH₃)

56.- Bikarbonito Kuprikoa (CuO₂)

57.- Peroxido Sodikoa (Na₂O₂)

58.- Peroxido Kaltzikoa (CaO₂)

59.- Ioduro Ferrosoa (FeI₂)

60.- Perbromato Aurikoa (Au(BrO₄)₃)

1-50 Konposatu (Jarraipena)

1.- Anhidrido Sulfurikoa (SO₃)

2.- Oxido Kobaltikoa (Co₂O₃)

3.- Hidruro Merkurikoa (HgH₂)

4.- Amoniakoa (NH₃)

5.- Azido Telurhidrikoa (H₂Te)

6.- Azido Fosforikoa (H₃PO₄)

7.- Azido Nitrosoa (HNO₂)

8.- Aluminio Hidroxidoa (Al(OH)₃)

9.- Potasio Kloruroa (KCl)

10.-

Erreakzio Kimikoak

Erreakzio kimikoak substantzia batzuk beste substantzia batzuk bihurtzen dituzten aldaketak edo prozesuak dira; aldaketa kimikoak dira, eta erreakzio kimiko esaten zaie. Erreakzio kimikoak ekuazio kimikoen bidez adierazten dira. Erreaktiboen formulak lehenengo atalean adierazten dira, eta produktuenak, bigarrenean. Erreakzioaren noranzkoa gezi baten bidez adierazten da. Koefizienteek substantzia bakoitzaren kantitatea adierazten dute, adibidez:

Etanola + Oxigenoa (erreaktiboak) => Karbono dioxidoa + Ura (produktuak)

Erreakzio Motak

• Sintesia: bi substantzia edo gehiago elkartzen dira bakar bat eratzeko. A + B => AB.
• Neutralizazioa: azido batek eta base batek erreakzionatzen dute gatza eta ura emateko.
• Ordezpena: erreaktiboetan

Materiaren Oinarriak

Materia masa duen edozein gauza da: lurra, ura, airea... Beraz, materia ez da soilik zerbait fisikoa; existitzen bada zerbait, materia dauka. Materia hau zatitua izan daiteke. Bi teoria zeuden:

Materiaren Zatigarritasuna: Bi Teoria

1. Materia ez-jarraia da: Hau da, badago unitate minimo bat non gehiago ezin duzun zatitu, materiaren izaera galduko litzatekeelako. Unitate minimo honi "atomoa" deitu zioten.
2. Materia jarraia da: Hau da, etengabe zatitu ahal duzu eta beti aurkituko duzu materia zati bat.

Urte batzuk beranduago frogatu zen materia ez-jarraia zela; beraz, atomoa existitzen zela.

Thomsonen Eredu Atomikoa

Thomson, atomoari itxura edo forma ematen saiatu zen lehenengoa izan zen. Atomoa, esfera konplexua da, non esferaren mamia...

Ingurumen Eraginak eta Baliabide Naturalak

Iraultza Berdea: Nekazaritza Errendimendua

DDT eta beste plagizida batzuk sortu ziren, ongarriak erabili ziren, eta sailak eta ureztapena mekanizatu zituzten. Horrek Iraultza Berdea ekarri zuen, nekazaritza-errendimendua handitzea, alegia.

Gehiegizko Arrantza: Itsas Baliabideen Kudeaketa

Gero eta arrain tona gehiago harrapatzen dira, eta arrain-populazioa ez da gai konpentsatzeko adina azkar ugaltzeko. Hori gehiegizko arrantza deritzo.

Basogintza: Basoen Zientzia eta Ustiapena

Basoa landu, zaindu eta ustiatzearen zientzia eta jarduera da.

CO2 Kontzentrazioa eta Berotze Globala

Gehiegizko kontsumoak eragin handiak izan ditu. Desorekak sortzen ditu, eta desoreka horiei eragin deritze. CO2 atmosferan duen kontzentrazioa...