Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Bigarren Aldia (1969-1976)

Aldi honetako hasierako urteetan, frankismoaren kontrako oposizio politikoa etengabe indartzen hasi zen. Testuinguru honetan kokatzen dira ETAren sorrera, errepresioaren areagotzea, ikastolen mugimenduaren hasiera, gau-eskolak, aldizkariak, jaialdiak, Ez Dok Amairu taldearen sorrera, Euskara Batuaren sorrera, eta manifestazio eta kale-istilu sutsuagoak. Giro horretan, euskal narratibaren modernizatze bideak koska bat aurrerago egiten du "Egunero hasten delako" eleberriarekin, Ramon Saizarbitoriaren obra honek urratze-lan garrantzitsua burutu baitzuen.

Eleberrigintzaren ezaugarriak:

• Auzitan jartzen du pertsonaiaren irudia eta garrantzia.
• Eleberrigileak desagertu egiten du eleberritik.
• Narratzaile anonimoa, objektibotasun

Testu Antolatzaileak

Testu antolatzaileak ideiak lotzeko eta testuaren kohesioa hobetzeko erabiltzen diren hitz edo esamoldeak dira.

Gehitzea

• honenbestez
• era berean
• gainera
• halaber
• ere
• orobat

Aurkaritza

• dena dela
• ordea
• berriz
• aitzitik
• ahatik
• behinik behin
• bestalde
• ostera
• alabaina
• haatik
• hala ere

Ondorioa

• hala
• orduan
• hortaz
• halatan
• beraz

Kausa

• ezen
• izan ere
• bada
• zeren

Adibidea

• besteak beste
• alegia
• hots
• hala nola
• esaterako
• hala...nola
• kasu

Zerrendatzea

• honako hauek
• hona hemen

Konparazioa

• bezala
• adina
• antzeko
• konparazio batera

Sinonimoak

Hitz bakoitzaren ondoan bere sinonimoa agertzen da:

Mehar

estu

Fina

ona

Ikara

beldurra

Hedatu

zabaldu

Apeta

desio

Txit

oso

Ezkilak

kanpaiak

Larri

handi

Herabe

lotsati

Hurreratu

gerturatu

Lerden

eder

Hosto

orri

Lana

beharra

Adinako

bezain

Entzun

aditu

Sasoi

garai

Sosik

dirurik

Patrikak

poltsikoak

Belardi

zelai

Jarraitu

segitu

Muturtu

haserratu

Ehorztu

lurperatu

Zendu

hil

Gomuta

pentsamendu

Uxatu

kanporatu

Ezbehar

istripu

Usu

askotan

Garaia

altua

Egotzi

kaleratu

Erietxe

ospitale

Pasa

igaro

Aintzina

aspaldi

Gupida

erruki

Iaioa

trebea

Egoskorra

burugogorra

Irudia

itxura

Abar

adar

Idortu

lehortu

Urdindu

ile-

Soziolinguistika: Oinarrizko Kontzeptuak

Hizkuntzalaritza eta Hizkuntza

• Soziolinguistika: Hizkuntzak bere testuinguru sozialean aztertzen dituen hizkuntzalaritzaren adarra da. Hizkuntzaren egoera aztertzen du: zenbat hiztun dituen, zenbat erabiltzen den, etab.
• Hizkuntza: Komunikatzeko erabiltzen dugun tresna da.
• Filologoa: Hizkuntzak, bereziki testu zaharrak, aztertzen dituen pertsona da.

Hizkuntza Artifizialak eta Komunitateak

• Conlang (Constructed Languages): Hizkuntza artifizialak edo eraikitako hizkuntzak dira. Filologoek jostatzeko edo trebatzeko erabiltzen dituzte.
• Esperantoa: Hizkuntzalariek sortutako hizkuntza bat da, unibertsala izateko helburuarekin sortua. Erraza izan behar luke ikasteko eta erabiltzeko.
• Hiztun komunitatea: Hizkuntza bateko

Zer da Azalpen Testu bat?

Azalpen-testuen helburu nagusia informatzea da: hartzailea testuinguruko zerbaiten jakitun egin edota horri buruzko azalpenak ematea, hala gertakari zein prozesu batena, nola tresna baten ezaugarriena. Azalpen-testuek, beraz, nagusiki funtzio erreferentziala betetzen dute.

Azalpen Testuaren Ezaugarriak

Azalpen batek, egiaz adierazgarria izateko, hiru ezaugarri nagusi bete behar ditu:

• Argia izatea: Azalpenak ulergarria izan behar du. Horretarako, ideiak ondo egituratuta aurkezteaz gain (koherentzia), ideien arteko lotura ondo adierazi behar da (kohesioa).
• Zehatza izatea: Hitz eta esapide bakoitzak bere esanahi zehatza izan behar du azalpenetan. Azalpen zientifiko-teknikoek zurrunki betetzen dute baldintza hau: guztiz lexiko

Polizia-eleberriaren esanahia

Polizia-kontakizunetan krimen baten istorioa kontatzen da. Krimenaren egilea ezezaguna da ia beti, eta amaieran, behaketan eta ikerketan oinarritutako arrazoitze-prozedura baten bidez (normalean detektibe bati esker) jakiten da nor den kriminala.

Polizia-eleberriaren ezaugarriak eta jatorria

Generoa XIX. mendearen lehen erdialdean sortu zen, Edgar Allan Poe-ren eskutik. 1841. urtean eman zion hasiera generoari Rue Morgue kaleko hilketak, Marie Rogêt-en misterioa eta Gutun ebatsia lanekin.

Estatu Batuetan sortu bazen ere, Britainia Handian garatu zen generoa Arthur Conan Doyle-ren eskutik, Sherlock Holmes liburuarekin. XX. mendearen hasieran, Agatha Christie idazle emankorra gailendu zen, Hercule Poirot eta Miss Marple...

Poesiaren ikuspegia

Poesia sozialari bizkar ematen zaio; ez da sinisten poesia mundua aldatzeko tresna izan daitekeenik. Poesia existentzialista ere alde batera uzten da, ez poetak dena zoragarri ikusten duelako, baina larritasunaren adierazpen gehiegizkoak tokiz kanpo geratzen dira. Azkenik, poesia sentimentalari ere uko egiten zaio: nitasunaren agerpen obsesiboak barregarri samarrak eta nerabezaroaren ezaugarri direla-eta, sentimenduak arrazionalizatu egiten dira; hirugarren pertsona erabiltzen du egileak horregatik.

2. Literatura fantastikoa

1980 inguruan, fase berri batean sartu zen, haur literatura idatziz eta genero honi kalitate handia emanez, eta, bestetik, geografia pertsonal bat sortuz: Obaba. Herri txiki horretan gertaturiko istorioak...

Euskal Pizkundea: Susperraldi Kulturala (1876-1936)

Euskal Pizkundea 1876tik 1936ra euskal kulturak bizi izandako susperraldiari deritzo. Bi aro nagusi bereizten dira:

• Lehen Aroa: 1876an hasi zen, Foruak galtzearekin batera.
• Bigarren Aroa: Primo de Riveraren diktaduraren ostean hasi eta Gerra Zibila hasi arte iraun zuen.

Helburuak eta Ezaugarriak

Mugimendu honen helburu nagusiak hizkuntzaren defentsa, herri-nortasunaren adierazle gisa, eta kulturaren balioberritzea izan ziren.

Lorpenak eta Garapenak

Euskal Pizkundean zehar, hainbat lorpen eta garapen garrantzitsu izan ziren:

• Aldizkari eta elkarte ugari sortu ziren.
• Ikerketa lan ugari egin ziren.
• Eleberriaren hastapenak finkatu ziren.
• Literatura-lehiaketak antolatu ziren.
• Ikastolak sortu ziren eta lehen

Hizkuntza Aldaeren Definizioak

Dialektoa

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da (adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera bereizi daiteke).

Aldaera Estandarra edo Batua

Aldaera estandarra edo batua erreferentziazko hizkuntza-eredua da, aldaera geografiko desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norbanakoaren aldaera da, hiztun bakoitzaren hizkera.

Hizkera Mailak

Testuinguruaren arabera, hizkuntza-forma batzuen edo besteen alde egiten da. Hiru hizkera-maila daude:

• Lagunartekoa
• Zaindua
• Jasoa

Euskalkiak

Euskararen dialektoei...

2.4 Irakurketa ereduak: eredu elkarreragilea (2. GAIA) I IRAKURKETA PROZESUA

- Goranzko eredua - Testuan jartzen du indarra, testuak gordetzen du ulermenerako giltza IRAKURKETA PROZESUA

- Beheranzko eredua - Irakurlearengan jartzen du indarra, irakurlearen esku dagoen guztiz ulermena. Goranzko ereduan ez bezala, eredu hau ez da testuaren oinarritzen, ez eta irakurlearengan ere, beheranzko ereduaren ez bezala. Biak dira garrantzitsuak: Hitz-gakoa da elkarreragina. Alde batetik, irakurlearen eta testuaren bi mutur horiek dauzkagu, baina orain elementu berri bat agertzen zaigu, orain arte kontuan hartzen ez zena, irakurketa azaltzeko: testuingurua. Testuinguruak irakurketa ez ezik, ulermena ere baldintzatzen du. Eredu honetan oinarritutako irakaskuntzaren...