Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

...

...

Garoa (1912) eta Txomin Agirre

1876an, Guda Karlista amaitu eta foruen galera gertatu zen. Horrek politika eraberritzea eta alderdi modernoen agerpena ekarri zuen: euskal abertzaletasunaren eta sozialismoaren sorrera. XX. mende hasieran, industrializazioak ekonomia hobetu zuen, baina immigrazioa dela eta, euskarak indarra galdu zuen gaztelaniaren eta frantsesaren aurrean. Horren aurrean, euskal pizkundea sortu zen.

Txomin Agirre apaiz eta idazleak, Garoa, Kresala eta Auñamendiko Lorea eleberriak idatzi zituen. Bere ideologia hiru ardatzetan oinarritzen zen: kristautasuna, euskalzaletasuna eta abertzaletasuna.

Analisi teknikoa

• Pertsonaiak: Lauak, bilakaerarik gabeak (deskribapen esentzialista).
• Narratzailea: Orojakile iruzkingilea, heterodiegetikoa

...

Zer da "Paisaia linguistikoa"?

Paisaia linguistikoa espazio publikoan agertzen diren hizkuntzen multzoa da. Hizkuntza baten estatusaren eta indar sozialaren adierazle objektiboa da.

Euskadiko paisaia linguistikoan euskararen eta gaztelaniaren arteko oreka ez da simetrikoa; euskararen presentziaren ikusgarritasunak zuzenean eragiten dio hizkuntzaren prestigioari eta herritarren erabilerari. Euskal eskola sistemak paisaia linguistiko hori normalizatu nahi du, euskara gizartearen alor guztietan ikusgai egon dadin eta euskara gizarte-hizkuntza bizia izan dadin, herritarren arteko harremanak hobetuz eta euskararen presentzia indartuz.

Zer dira Gune Soziolinguistikoak?

Gune soziolinguistikoak udalerriak euskaldunen portzentajearen arabera sailkatzen...

Egun, pil-pilean dagoen hizpidea da adimen artifizialaren erabileraren gorakada eta horrek gizartean sor ditzakeen ondorioak. Ez dago duda-mudan jartzerik azken urteotan teknologia honek gure eguneroko bizitzan gero eta presentzia handiagoa duela; hala diote adituek, behintzat. Izan ere, atzo bertan irakurri nuen artikulu batean aipatzen zen adimen artifizialeko tresnek gero eta gehiago ordezkatzen dituztela gizakiak hainbat lanpostutan, eta horrek kezka sozial eta etiko ugari sortzen dituela. Beraz, gai hau ez da ahuntzaren gauerdiko eztula. Arrotza egiten al zaizu gai honen inguruko kezkak entzutea? Ba al zenuen datu honen berririk?

Adimen Artifizialaren Terminologia Garrantzitsua

Kontzeptu Orokorrak

Ingelesez	Euskaraz
Computer Vision	Ikusmen artifiziala
Natural

...

Aitzol (1896-1936)

Jose Ariztimuño, "Aitzol": Apaiz tolosarra zen; gerrak bere asmoak zapuztu zituen eta faxistek fusilatu zuten.

Obra nagusiak

Euskaltzaleek elkartea sortu eta buru izendatu zuten. Yakintza aldizkaria sortu zuen. Olerkari asko Aitzolen hatsari esker bihurtu ziren idazle. Sinbolismo lirikotik epikara igaro zen, herritarrek hobeto ulertzeko; izan ere, bere ustez, herriari hitz egin behar zaio.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Zarautzen jaio zen eta Tolosako enpresa batean egin zuen lan. Gaixotasun batek goiz eraman zuen.

Obra nagusiak

• 1930-1932 arteko olerkiak biltzen dituen Bihotz-begietan liburua argitaratu zuen.
• Umezurtz-olerkiak (1934): Hil ondoren argitaratua.
• Urte berean, prosazko lanen bilduma den Itz lauz argitaratu zen.

Ezaugarri nagusiak

Lizardiren...

Esaera zaharrek, mendeetan zehar pilatutako esperientzia eta jakituria laburbiltzen dute. Hona hemen euskal atsotitz hautatuak eta haien esanahiak:

Han ere, txakurrak oinutsik.

Beti daude arazoak, baina lan egin behar dugu.

Nagusi askoren astoa, goseak hil.

Bakoitzak bestea egingo duelakoan, lana egin gabe geratu.

Adiskide honekin, orduak labur.

Benetako lagunekin denbora azkar pasatzen da.

Eguzkia nora, zapiak hara.

Komeni zaienaren arabera aldatzen dute jarrera.

Zenbat buru, hainbat aburu.

Ez da erraza bi pertsona ados jartzea.

Bururik nekatzen ez duena, hankak nekatu behar.

Gauzak pentsatu gabe eginez gero, berriro egin behar izaten dira.

Ituen herrian, begibakarra alkate.

Ezjakinen herrian, zerbait dakiena jakintsua da.

Sua eta ura, belaunetik behera.

...

Esaldiak eta Gramatika Adibideak

Zuen herria gurearen aldean ederragoa da. Astean birritan entrenatu ezean, ez digute partidura joaten uzten. Zortzi urte besterik ez zeuzkala ekin zion linternak egiteari. Ez dago birziklatzen ez duenik gure ikastolan. Gaztainerre eguna guztiok gozatzeko eguna izanagatik, gaixorik zegoenez, etxera joan behar izan zuen.

Aditz Ariketak

C3 Ariketak

C3: Zuek… nazakezue. Badakit… daiteke. Guk hari… geniezaiokeen. Horrela… dakizueke. Kirolariek… dezake. Behin… zenidaketen. Beste… zaitzaket.

C1 Ariketak

C1: Lekioke, x, etor, ditzake, nintzakeen.

C2 Ariketak

C2: Gintezkeen, diezaioket, dezakegu, diezaguke, diezazkigukezu, nazakete, genkizkiekeen, zintezkete.

Esaldi Osagarriak

Jaioberriaren gaixoaldiak berebiziko

...

Euskal Eleberri Existentzialista: Txillardegiren Ekarpena

Leturiaren egunkari ezkutua eta Peru Leartzako

Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua argitaratu zuenean, euskal nobelagintzak aro berri bati ekiten ziola zirudien. Gaia, giroa eta kokapena ezohikoak ziren. Eleberri honek Unamunoren ukitua du, baita Jean-Paul Sartre eta Albert Camus idazle existentzialisten kutsua ere. Ohitura-nobeletan ageri ziren baserrietako eta herri txikietako girotik aldentzen dela esan daiteke, lehen pertsonan idatzia baita.

Txillardegiren bigarren nobelan, Peru Leartzako izenekoan, eguneroko bizimodu aspergarriak eta denboraren ihesak kezkatzen dute pertsonaia nagusia. Liburu bietan hizkuntza da alderdirik ahulena; nabaria da euskaldunberri gazte baten idazkera...

Larramendi: Bizitza

Andoainen jaio zen, geroago Salamancan ikasi (Irakasle ere izan zen Salamancan) eta ondoren Jesuita egin zen. Gizon alaia izan zen bizitza osoan. Euskal Herriko pertsona argienetakoa izan zen eta euskararen eta Euskal Herriaren aldeko gauza asko idatzi zituen, eta horrez gain, ondorengo beste idazle asko ere hori egitera bultzatu zituen. Azken urteak Loiolan eman zituen, hil arte.

Obra

Nahiz eta euskaraz ere idatzi, bere lan gehienak gaztelaniaz idatzi zituen. Gaztelaniaz idatzi zituen obrek euskal literaturan ere eragina izan zuten.

Euskararen aldeko lana

Euskararen aldeko lana bi modutan egiten du:

1. Euskaldunak beren hizkuntzaz harro egotea bultzatzen du, eta euskara gutxiesten dutenak lotsagarri uzten ditu.
2. Euskara lantzen eta

...