Polizia-eleberria: ezaugarriak, jatorria eta egile nagusiak

Laburpena

Testuak polizia-eleberriaren definizioa eta jatorria azaltzen ditu, Edgar Allan Poe-tik Arthur Conan Doyle eta Agatha Christie-rainoko bilakaera barne. Polizia-eleberri klasikoa eta eleberri beltza alderatzen ditu, eta euskarazko generoaren nondik norakoa ere jorratzen du. Zientzia-fikzioaren ezaugarri nagusiak ere laburbiltzen ditu.

Funtsezko puntuak

Polizia-eleberrian krimena ezezaguna da hasieran, eta detektibeak behaketa eta arrazoitzearen bidez ebazten du.
Generoa XIX. mendearen lehen erdialdean sortu zen, Edgar Allan Poe-rekin; 1841ean eman zion hasiera.
Britainia Handian garatu zen Arthur Conan Doyle-ren Sherlock Holmes-ekin, eta XX. mendearen hasieran Agatha Christie gailendu zen.
Polizia-eleberri klasikoan krimena sofistikatua da eta joko intelektuala nagusi da; eleberri beltzean krimena basatia da eta gizarte-kritika gailentzen da.
Euskarazko aitzindaria Jose Antonio Loidiren Hamabost egun Urgainen (1955) da, eta loraldia 1980ko hamarkadan iritsi zen.
Zientzia-fikzioak zientziak eta teknologiak gizartean eta gizakiarengan dituen eragina aztertzen du.

Frogatu zeure burua

Polizia-eleberriaren esanahia

Polizia-kontakizunetan krimen baten istorioa kontatzen da. Krimenaren egilea ezezaguna da ia beti, eta amaieran, behaketan eta ikerketan oinarritutako arrazoitze-prozedura baten bidez (normalean detektibe bati esker) jakiten da nor den kriminala.

Polizia-eleberriaren ezaugarriak eta jatorria

Generoa XIX. mendearen lehen erdialdean sortu zen, Edgar Allan Poe-ren eskutik. 1841. urtean eman zion hasiera generoari Rue Morgue kaleko hilketak, Marie Rogêt-en misterioa eta Gutun ebatsia lanekin.

Estatu Batuetan sortu bazen ere, Britainia Handian garatu zen generoa Arthur Conan Doyle-ren eskutik, Sherlock Holmes liburuarekin. XX. mendearen hasieran, Agatha Christie idazle emankorra gailendu zen, Hercule Poirot eta Miss Marple detektibeak sortuz.

Polizia-eleberri klasikoa vs. Eleberri beltza

Polizia-eleberri klasikoa

Detektibeak gizaki bitxiak dira, arrazionalak, zaletasun finak dituzte.
Krimena burutsua eta sofistikatua da.
Pertsonaiak goi-mailakoak dira, eta kokaguneak edo giroak, luxuzkoak.
Pertsonaien hizkera jasoa da.
Joko intelektuala da garrantzitsuena, eta beste edozeren gainetik dago.

Eleberri beltza

Detektibeak tipo gogorrak dira, arazoz beteak, legea hausteko gai.
Krimena basatia izan ohi da.
Pertsonaiak negozio ez-zilegietan ibiltzen dira; giroa gogorra eta zikina da.
Pertsonaien hizkera kalekoa da.
Istorioa bide dela, gizarte-kritika gailentzen da.

Polizia-eleberria euskaraz

Jose Antonio Loidiren Hamabost egun Urgainen (1955) izan zen aitzindaria, baina loraldia 1980ko hamarkadan iritsi zen. Egile nagusien artean ditugu: Xabier Gereño, Gotzon Garate, Iñaki Zabaleta, Itxaro Borda, Aingeru Epaltza eta Harkaitz Cano.

Zientzia-fikzioa

Zientzia-fikziozko kontakizunak narrazio fantastikoak dira, zientziak eta teknologiak gizartean eta gizakiarengan duten eragina aztertzen dutenak.

Etorkizuna: Irudi apokaliptikoa edo utopikoa izan dezake.
Aurkikuntza zientifikoak: Denboraren makina, ordenagailuak, klonazioa, robotak, humanoideak eta esperimentu genetikoak.
Estralurtarrekiko harremana: Gehienetan areriotzat hartzen dira.
Espazioko bidaiak: Urrutiko galaxiak eta planetak izan ohi dira helmuga.

Ohiko galderak

Nork sortu zuen polizia-eleberria?

Testuaren arabera, generoa Edgar Allan Poe-ren eskutik sortu zen XIX. mendearen lehen erdialdean. 1841ean Rue Morgue kaleko hilketak lanarekin eman zion hasiera.

Zein da polizia-eleberri klasikoaren eta eleberri beltzaren arteko aldea?

Klasikoan detektibeak gizaki arrazionalak dira eta krimena sofistikatua da, joko intelektuala nagusi delarik. Eleberri beltzean detektibeak tipo gogorrak dira, krimena basatia da eta gizarte-kritika gailentzen da.

Zein da euskarazko polizia-eleberriaren aitzindaria?

Testuak Jose Antonio Loidiren Hamabost egun Urgainen (1955) dela adierazten du. Loraldia, ordea, 1980ko hamarkadan iritsi zen.