Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Komunikazioa: Elementuak eta Motak

Komunikazioaren Elementuak

• Igorlea: Mezua adierazten duen pertsona da.
• Hartzailea: Mezua jasotzen du. Mezua jasotzen duen pertsona da.

Komunikazio motak

1. Ikustezkoa
2. Entzustezkoa
3. Linguistikoak
4. Ez-linguistikoak
5. STOP

Deklinabide Ariketak

Lotu kasu-marka (ezkerrean) dagokion esaldiarekin (eskuinean):

• 1. AK | 1. Txakurrarekin mendira joan naiz
• 2. K | 2. Lagunak etxean daude
• 3. EK | 3. Liburu hau Mikelentzat da
• 4. A | 4. Taberna horretan egon naiz
• 5. A | 5. Umeari ipuina kontatu diot
• 6. EI | 6. Niretzat ekarri dute
• 7. ARI | 7. Mikelaren herrira joan gara
• 8. REKIN | 8. Mikelaren herriraino joan gara
• 9. RIK
• 10. REKIN

Galdera eta Erantzun Ariketak

Erantzunak (Galdera egin)

1. Neska hura Miren da.
2. Karmeleren ahizpa Gasteizen bizi da.
3. Karmeleren

unitatea: XX. mendeko eleberrigintzaren berritzea

• Nobelagintzak errotik berritu zituen ordu arteko idazmoldeak.
• Mende honetan gero eta ilunagoa bihurtuz zihoan errealitateari egin beharko zion aurre.
• Garai berriei kontamolde berriak egokituko zaizkiela.
• Irakurleei ere parte hartze handiagoa eskatuko zitzaiela eleberri bat irakurtzean.
• Bukatu dira eleberri errealistan pertsonaiei buruz eskaintzen zitzaizkigun xehetasun eta zehaztapen zerrenda luzeak.
• Ilunak suertatzen ziren pasarteei buruzko azalpenak bukatuko dira.
• Irakurleek izen zehatzik gabeko pertsonaiekin egingo dute topo.
• Bukaeratik hasten diren eleberriekin.
• Argumentu zehazgaitzak dituzten testuekin.
• Izatearen absurdoa mugetaraino eramanez.
• Denbora narratiboa irauliz.
• Kontamolde eta estiloak berrituz.

Hegoaldeko Antzerki Taldeak

Garaiko talderik garrantzitsuena Euskal Iztundea izan zen. Toribio Altzagak eratua, Gipuzkoan eta Bizkaian 1936ra arte iraun zuen, eta 1981era arte Maria Dolores Agirrek kudeatu zuen. Berrikuntza handirik ekarri ez arren, Euskal Iztundeak jarraipena, iraupena eta duintasuna ekarri zizkion euskal teatroari.

Bide modernoagoa urratzeko, Jarrai taldea sortu zuten Donostian. Atzerritarren lanak ere taularatu zituzten. Guztiak amateurrak izanda, zailtasun handiak zituzten, baina egoera politikoa aldatzen hasi zenean, esperantza berriak piztu ziren. Gaur egun, asko profesional gisa dabiltza eta talde elebidun ugari sortu dira.

Hegoaldeko teatrogile garrantzitsuenak

Antonio Maria Labaienek Antzerki aldizkaria argitaratu zuen....

Gabriel Aresti: Bizitza eta Ibilbidea

Bilbon jaio zen 1933an eta Bilbon hil 1975ean. Euskaldun berria izanagatik, zeharo barneratu zituen euskara eta euskal literatura-tradizioa. Ez hori bakarrik; luzaroan merkataritza-ikasketak egin eta kontable aritu arren, garaiko euskal kulturako pertsonaiarik garrantzitsuenetakoa bihurtu zen: euskara batuaren bultzatzaile, argitaratzaile, antzerki-taldeen zein idazleen sustatzaile... Hainbat lan idatzi zituen, sorkuntzazkoak asko, baina baita hainbat saio eta itzulpen ere (Baudelaire, Eliot...).

Poesia Sozialaren Aitzindaria

Literaturgintzan, poesia sozialagatik da ezaguna Aresti: gizatasuna eta sozialismoa oinarri, poeta herri jazarri eta isilduaren ahotsa da. Ikuspegi horretatik, berak eman zion ahotsa...

XVIII. mendeko euskal literatura idatzia

Sarrera

XVII. mendean Kontraerreforma gidatu zuten josulagunak (jesuitak) dira Hegoaldeko euskal literaturaren hasierako urratsetan bultzatzaile nagusiak. Tokian tokiko hizkuntzetan, kristau ikasbidea idatzi eta irakastea zuten helburu. Europan Ilustrazioaren edo Argi Mendea da, baita Euskal Herrian ere. Ilustrazioa bi korronte filosofikotan banatzen da: Enpirismoak bat egiten du arrazionalismoarekin, Descartesen zalantza metodikoa eskatzen zuenarekin. Pentsamolde berri hau hiru ideiatan laburbildu daiteke:

• Filosofiak hartzen du ordura arte nagusi zen teologiaren lekua.
• Metafisikan ez, baizik esperientzian oinarritzen den zientziak du lehentasuna.
• Sentimendu moral eta estetikoaren aldarrikapena egiten da.

Perpaus Menderatuak: Sarrera

Menderakuntzazko perpausetan, juntadurazkoetan bezala, bi perpaus daude, baina ez dira maila berekoak: bat perpaus nagusia da eta bestea mendeko perpausa. Mendeko perpausa nagusian txertatuta dago.

Sailkapena

• Esanahia eta forma: Perpaus txertatuak nagusiaren barruan betetzen duen funtzioa hartzen da kontuan.
• Forma edo itxura: Hartzen duten atzizkiaren edo aurrizkiaren araberako sailkapena da.

Izen-sintagmaren funtzioa duten perpausak

Perpaus konpletiboak

Zer? galderari erantzuten diote.

Zehar-galderak

Perpaus konpletiboen antza dute eta zer? galderari erantzuten diote, baina barnean galde-perpaus bat dute.

Izenlagun funtzioa betetzen dutenak

Adjektiboek, izenlagunek nahiz izenondoek izenari buruzko informazioa ematen dute....

Baladak: Kantu Narratibo Tradizionalak

Zer dira Baladak?

Kantu narratibo laburrak dira, gertaera edo istorio laburrak kontatzen dituzten poema tradizionalak. Dakigunez, ahoz transmititzen dira eta Erdi Aroan dantzarako erabiltzen ziren. Ahoz aho, kultura gutxiko jendearen artean abesten ziren.

Baliabide Estilistikoak

Estilo linguistiko ezberdinak erabiltzen dira, hala nola:

• Errepikapena

  Testuak memorian gordetzeko baliabide garrantzitsua da. Unerik dramatikoenak areagotzeko ere balio du.

• Paralelismoak

  Egitura sintaktikoen errepikapena da. Horren bidez, gero eta informazio zehatzagoa emanez, hartzailearen arreta handitu egiten dugu.

• Kontrasteak edo Antitesiak

  Balio estilistikoa daukate.

• Konparazioak

  Etengabeko konparazioen bitartez informazioa zehazten

Euskalkiak

Fonetikoak

• Bokal aldaketak: berri/barri, txerri/txarri, irten/urten, ile/ule.
• Hitz amaieran e > a: andra, lora, kuma.
• Bokal elkarketa: A mugatzailea besteekin elkartzean (alaba-alabie-alabia, begia-begie-begiya).
• Diptongoa apurtu J batekin: gorrija, aterkija...

Kontsonanteak eta hauen alternantzia

• denbora/denpora, narkatu/parkatu, berezia/kereixa.
• Txistukariak: Ez dira ahoskatzen.
• Kontsonante galera: zerk/zek, zertan/zetan.

Morfologikoak

• Etxerantza, basorantza.
• -barik posposizioa erabili (GABE = BARIK).
• Adberbioak: txarto, ederto, polito... (-to atzizkiarekin).
• Erakusleak: Mutil hura > mutil ha.
• Aditz aspektua: garbitzen/garbituten, pentsatzen/pentsetan.

Sintaktikoak

• Erakuslea aurretik: Mutil hau / hau mutila.
• Egiturak: Esan duzun bezala/legez;

Euskal Literaturako Mugimendu Nagusiak

1. Sinbolismoa

• Frantzian sortutako mugimendua. Tradizioaren eta Errealismoaren kontrakoa. Erromantizismotik eratorria.
• Estetika berria sortu zuen. Euskal Herrian XX. mendearen erdialdean agertu zen.
• Ezaugarri nagusiak:
  • Zeharkako adierazpidea (errealitatea bitan banatua: ikus daitekeena + mundu ezkutua).
  • Metaforak eta musikaltasun handiko hizkera.
  • Heriotzari beldurra (nekea, asperdura, buruaz beste egitea).
  • Musikaltasuna (aliterazioak, egitura, errepikapena, tonu aldaketak).
  • Aberrizaletasuna.

2. Poesia Soziala

• Diktadura garaian eta industrializazioaren testuinguruan sortua.
• Gaiak: Pobrezia, langileen esplotazioa, egoera gogorrak, tristeak eta negargarriak (gozotasuna eta maitasuna ere jorratzen dira).
• Ezaugarriak: Metafora

Eleberri existentzialista: Txillardegiren ekarpena

Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegi-k Leturiaren egunkari ezkutua publikatu zuenean, euskal nobelagintzak aro berri bati ekiten ziola zirudien. Gaia, giroa eta kokapena ezohikoak ziren; ausartegiak ere bai batzuentzat. Ez zuten denek begi onez ikusten erlijio aldetik liburuari zerion heterodoxia.

Egia esan, badu eleberri honek Unamunoren ukitua; baita une hartan Europan hain modan zeuden Jean-Paul Sartre eta Albert Camus idazle existentzialisten kutsua ere. Ohitura-nobelak nagusi ziren garaian, baserrietako eta herri txikietako girotik aldentzen dela esan daiteke. Lehen pertsonan idatzia izateak eta protagonistak egiten dituen gogoeta filosofikoek taxu berezia eransten diote liburuari.

Beste