Euskal Literatura eta Antzerkia: Gerraosteko Bilakaera
Hegoaldeko Antzerki Taldeak
Garaiko talderik garrantzitsuena Euskal Iztundea izan zen. Toribio Altzagak eratua, Gipuzkoan eta Bizkaian 1936ra arte iraun zuen, eta 1981era arte Maria Dolores Agirrek kudeatu zuen. Berrikuntza handirik ekarri ez arren, Euskal Iztundeak jarraipena, iraupena eta duintasuna ekarri zizkion euskal teatroari.
Bide modernoagoa urratzeko, Jarrai taldea sortu zuten Donostian. Atzerritarren lanak ere taularatu zituzten. Guztiak amateurrak izanda, zailtasun handiak zituzten, baina egoera politikoa aldatzen hasi zenean, esperantza berriak piztu ziren. Gaur egun, asko profesional gisa dabiltza eta talde elebidun ugari sortu dira.
Hegoaldeko teatrogile garrantzitsuenak
Antonio Maria Labaienek Antzerki aldizkaria argitaratu zuen. Egile, itzultzaile eta historiagile izan zen, Europako albisteak gertutik jarraituz. Gerra garaian 10 bat obra idatzi zituen, besteak beste:
- Petrikillo
- Jokua ez da errenta
- Gipuzkoako erregia
- California
Beste idazle batzuen lanak, Salbatore Mitxelenarenak edo Joan Etxaiderenak kasu, ezin izan ziren argitaratu gatazka politiko-erlijiosoak zirela eta. Azken hamarkadetan, telebistaren eraginez, antzerkia krisian sartu zen.
Euskarazko lehen polizia-nobelak
1947tik aurrera, McCarthy senadoreak bideratutako sorgin-ehizak Hollywoodeko zinema industria astindu zuen. Egoera zail horri aurre egiteko, film beltzak sortu ziren. Euskarazko lehen polizia-eleberria Jose Antonio Loidik argitaratu zuen 1955ean: Amabost egun Urgainen. Hizkera garbi eta jatorrean idatzia, irakurleek oso gustura hartu zuten.
Eleberri existentziala
Jose Luis Alvarez Enparantzaren (Txillardegi) Leturiaren egunkari ezkutua argitaratu zenean, euskal nobelagintzak aro berri bati ekin zion. Lehen pertsonan idatzia izateak eta gogoeta filosofikoek taxu berezia eman zioten liburuari, nahiz eta erlijio ikuspegitik denek begi onez ez ikusi.
Gerra ondorengo lehen liburuak Hegoaldean
Gerra ostean, debekuak arindu zirenean, euskal liburuak kaleratzen hasi ziren. Zarauzko Itxaropena argitaletxeari zor diogu euskal liburuak modu finkoan plazaratzeko lehen ahalegina. Garai hartako egile nabarmenak:
- Salbatore Mitxelena: Arantzazu poema liburua.
- Nemesio Etxaniz: Lur berri billa eta Izotz kandelak.
- Santi Onaindia: Aldizkarigintzan eta itzulpengintzan nabarmendua.
- Jon Etxaide: Prosalari garrantzitsua.
1948an Egan aldizkaria jaio zen, Euskal Herriaren Adiskideen Elkartearen eranskin literario gisa, garaiko luma inportanteenen bilgune bihurtuz.
Poesiaren bilakaera (1954-1975)
Urteetako etenaldiaren ondoren, gerra aurreko poetek (Orixe, Jautarkol, Satarka) eta belaunaldi berriek (Iratzeder, Monzón, Salbatore Mitxelena) berriro ekin zioten idazteari. Laster, gazteagoak ere plazaratu ziren, hala nola Mirande eta Gabriel Aresti.