Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Zer dira giza eskubideak?

Hasteko, giza eskubideak gizon-emakume guztioi gizaki hutsa izateagatik eta jaio garen momentutik hiltzen garen momentura arte ematen edo aitortzen zaizkigun zenbait oinarrizko balore edo ahalmenak dira. Hauek norberaren estatusa, sexua, joera sexuala, etnia edo herritartasuna edozein izanda ere baditugu. Berdin du pertsona on bat edo genozidioak burutu dituen bat izan, honek ere giza eskubideak ditu eta errespetatu behar dira. Orain azalduko dudan bezala, giza eskubide hauek ukaezinak dira eta ezin da hauen kontrako legerik ezarri.

Giza eskubideen lau ezaugarri nagusiak

Giza eskubide hauek lau ezaugarri nagusi dituzte:

• Unibertsalak: Gizon-emakume guztiei berdin aplikatu behar zaizkie.
• Ukaezinak: Inork ezin baitizaieke

Euskalkien arteko desberdintasunak

Hizkuntzaren 4 arloetan zabaltzen dira desberdintasunak:

1. Fonologiaren arloan

• Iparraldeko euskalkiek fonema aspiratua dute (h letrak adierazten duena).
• Zubereraz, 6 bokal dituzte.
• J letra era desberdinetan ahoskatzen da.

2. Morfologiaren arloan

Ezagunenak deklinabideko eta aditzetako desberdintasunak dira:

• Bizkaieraz, -(e)kin deklinabide atzizkiaz gain, –(e)gaz ere badago.
• Zubereraz, plurala (-ei) adierazteko –er atzizkia erabiltzen dute.

3. Sintaxiaren arloan

• Bizkaieraz, erakusleak izenen eskuinean eta ezkerrean errepikatzen dira (hau gizonau).
• Bi zenbatzailea eskuinean jartzen da bizkaieraz (haitz bi), eta ezkerrean beste euskalki guztietan (bi haitz).

4. Lexikoaren arloan

Berezitasun ezagunak:

• Berandu esateko: belu

1.4 Bokal-elkarketak

Bi bokal elkartzen direnean (bereziki e+a, o+a eta u+a elkarketetan) hainbat bilakaera sortzen dira euskalkietan, eta baita euskalki baten barruan ere. Gogoratu: -a itsatsiari mugatzaile singularra gehitzen zaionean gertatzen dira bokal-elkarketa berezi hauek.

-a + a → -ia, -ea, -ie

• (c) arreba → arrebea; arrebia
• (c) meza → mezea; mezie (B)
• (c) pena → penea; penia; penie (B)

-e + a → -ia, -ie, -ea

• (c) maitea → maitia (G); maitie (B); maitea (EB)
• (c) etxea → etxia; etxie; itxea (G)
• (c) semea → semia (G); semie (B)

-o + a → ua, ue

• (c) basoa → basua (G); basue (B)
• (c) itsasoa → itsasua (G); "itzasue" (B)

-u + a → -ia

• (c) orduan → ordian (Ipar.)

1.5 Harmonia bokalikoa

/i/ eta /u/ bokalen eraginez hurrengo silaban dagoen...

Dramatikaren bideak Euskal Herrian

Dramatikaren bideei dagokienez, Iparraldean betidanik jakin dugu antzerki-tradizioa izan dela. Hegoaldean, ordea, herri-antzerkiaren erakusgarri idatzirik ez da gorde.

Antzerkigintzari dagokionez, bi autore nagusi daude: P.I. Barrutia (herri-antzerkigintza) eta X.M. Munibe (Ilustrazioak sortutako giroan).

Pedro Inazio Barrutia (1682-1759)

Aramaion jaio zen 1682. urtean, eta Arrasateko eskribau izan zen hil bitartean, 1759an Arrasaten bertan.

"Gabonetako ikuskizuna" eta haren garrantzia

Lan bakarra ezagutzen dugu: "Gabonetako ikuskizuna". Gabriel Arestik aztertu eta literatura-balio handiko lantzat hartu zuen.

Erlijio-antzerkia da; testua batez ere euskaraz idatzita dago, baina izenburua gaztelaniaz ageri da. Kritikoek...

Izotz ondoko eguzkia: Lizardi

Jose Maria Agirre “Lizardi” Zarautzen jaio zen eta Tolosan igaro zituen bizitzako urterik gehienak. Gaztaroan erdi galdua zeukan euskara taxuz eta sakon berreskuratu zuen. Hainbat aldizkaritan egin zuen lan eta bai erdaraz eta bai euskaraz idazten zuen. Haren gairik kutunenak euskara eta euskal kulturaren ingurukoak zituen.

Aztergai dugun ahapaldi hau Lizardiren Bihotz-begietan liburutik aterata dago. Industrializazioak gutxi erasandako ingurugiroa da testuan agertzen dena eta baikortasuna eta itxaropena azaltzen dira, baita abertzaletasuna ere. Euskara eta kultura azaltzen dira naturarekin uztartuta. Abertzaletasunaren sinbolo asko agertzen dira: mendia, argia, Aralar mendia, gaztetasuna, sua, sutondoa… Denbora...

Zeintzuk izan ziren XIX. mendean nagusitu ziren bertsolariak? Nolako estimazioa zuten gizartean? Eta eskolatuen artean? Lehenagoko aztarnarik falta ez bada ere, bertsolaritza XIX. mendetik aurrera garatu zen Euskal Herrian. Alabaina, ez zen lurralde guztietan indar berarekin hedatu. Gipuzkoako eskualde batzuek eman zituzten bertsolaririk nagusienak: “Xenpelar”, “Iparragirre”, “Bilintx”, “Etxahun”, “Oxalde”, “Udarregi”, “Peio Errota” eta “Otaño”. Herri xeheak bertsotarako zaletasun handia erakutsi arren, jende ikasiaren harrera ez zen beti hain abegitsua izan.

Zein zen purista edo garbizaleen iritzia? Zertan eragin zion bertsolaritzari joera garbizaleak?

Indartuz zihoan garbitzaletasun linguistikoak ere ez zion...

Euskara gizartean: Bat-batekoaren arrakasta

Azken urteotan euskal kulturaren adierazpide batek arrakasta izan badu, hori bertsolaritza izan da. Luzaroan pentsatu izan da bertsolaritza Euskal Herrian soilik egiten zela.

Bertsozale Elkartea

Orain bertsolaritza ez da munduko inprobisazio mota bakarra; hainbat herrialdetan daude antzeko inprobisazio motak. Bertsolaritzak gauza bat du bere alde: oso kultura-adierazpide indartsua da. Indar horretan eragin handia du Bertsozale Elkarteak: bertsolariz eta bertsozalez osatutako kultura-elkartea da. Bertsolaritza, eta harekin batera euskara, sustatzeko, indartzeko eta hedatzeko egiten du lan. Elkarte horren erronka handienetakoa garai berrietara egokitzea eta jendearentzat erakargarri izatea izango da.

Ahozkotasuna

Bizkaierazko Literatura XIX. Mendean

Bizkaierak XIX. mendera bitartean ez du bizitasun-zantzurik erakusten. Izan badira, jakina, bizkaieraz idatzitako gutun, errefrau-bilduma edo doktrina katolikoak, baina ez dute interes literariorik. Idazki horien guztien interesa linguistikoa da.

XIX. mendean, ondorioz, idazle talde bat aurkitzen dugu bizkaieraz ere idazteko gai dena (gaztelaniaz, gipuzkeraz edota latinez, besteak beste, trebeak dira). Idazteaz interesaturik daude: mogeldarrak, Astarloa, Añibarro eta Uriarte, besteak beste. Humboldt bezalako linguista ospetsu eta adituak hurbilekoak dituzte. Euskaraz idazteko ardura dute, batez ere, eta guztiak dira apaizak. Horretaz gain, itzulpen ahalik eta txukunenak biribiltzea ere helburu dute; eta euskararen...

Joxan Artze (Abangoardia)

Gipuzkoan jaio zen, baina ez du gipuzkeraz idazten, baizik eta batueraz. Idazle, poeta eta txalapartaria zen; musikaria, ordea, ez. Ingalaterrara joan zen. Garai horretan, Euskal Kantagintza Berria mugimendua sortu zen, eta bera Ez Dok Amairu taldearen sortzaileetako bat izan zen. Besteak beste, Txoriak txori abestiaren letra idatzi zuen.

Zure askatasunagatik (Abangoardia)

Askatasuna lortzeko borrokatzen du, irakurlearen askatasunaren alde. Esaten du maite duen pertsona edo irakurlea zoriontsu ez bada, bera ere ez dela zoriontsua. Jolastu egiten du, askotan aditzak jarri gabe.

Ezaugarriak

• Molde estetikoen aldaketak.
• Jolasa oinarri.
• Sentimenduak: askatasuna, maitasuna eta ziurtasuna.

Joseba Sarrionandia (Surrealismoa)

Bizkaian...

KOMUNIKAZIOA

EuscalHerricoGaseta: -Euskarazhutsezidatzitakolehenegunkaria/-Ipar Euskal Herrian Argitaratu 18/-Agosti Xahoa zuendaria.

Eguna: -Gera Zibilaren garaian/-Eusko jaurlaritzak kaleratu-1937urtarriletik ekainak arte

Eguna eta Hemen:-Deia eta Egin kazetak elebidunek eguna eta hemen astekaria kaleratu 1986/-Euskara hutsean/-Egunkari izateko asmo

Egunero:-13 urtez Kaleratu/-2003 otsailaren 20 guardia zibila egunkaria itxi, ETA laguntzeagatik/-Martselo Otamendi zuzendaria/-Martselo eta bederatzi lagun preso eraman atxilotu ETA laguntzeagatik/-Langile ahalegin egin eta 2003 otsailaren 21an kaleratu

Argia                     -Zaharra

Zeruko argia      -1919 kaputxinoak sortu                             ...