Euskara: Euskalkien desberdintasunak eta Gramatika funtsezkoa
Euskalkien arteko desberdintasunak
Hizkuntzaren 4 arloetan zabaltzen dira desberdintasunak:
1. Fonologiaren arloan
- Iparraldeko euskalkiek fonema aspiratua dute (h letrak adierazten duena).
- Zubereraz, 6 bokal dituzte.
- J letra era desberdinetan ahoskatzen da.
2. Morfologiaren arloan
Ezagunenak deklinabideko eta aditzetako desberdintasunak dira:
- Bizkaieraz, -(e)kin deklinabide atzizkiaz gain, –(e)gaz ere badago.
- Zubereraz, plurala (-ei) adierazteko –er atzizkia erabiltzen dute.
3. Sintaxiaren arloan
- Bizkaieraz, erakusleak izenen eskuinean eta ezkerrean errepikatzen dira (hau gizonau).
- Bi zenbatzailea eskuinean jartzen da bizkaieraz (haitz bi), eta ezkerrean beste euskalki guztietan (bi haitz).
4. Lexikoaren arloan
Berezitasun ezagunak:
- Berandu esateko: belu (bizkaieraz).
- Ardi hitzak arkakusoa ere adierazten du (bizkaieraz).
- Gehiegi esateko: lar eta larregi (bizkaieraz).
- Udaberriari: bedatse (zubereraz).
- Ondo, ongi, onki, hünki, ontsa gauza bera dira euskalkien arabera.
Aditz formak: Trinkoak eta Perifrastikoak
Forma trinkoak onartzen ez dituzten aditzetan, aspektua adierazteko modu desberdinak:
- Forma perifrastikoa (ikusten dut): Bi esanahi izan ditzake:
- Puntuala: Une honetan ikusten zaitut.
- Aspektu ez-burutua: Egunero ikusten zaitut.
- Ari izan aditzarekin: Ikusten ari zara.
- Ihardun aditzarekin: Entzuten dihardut.
- Egon eta ibili aditz trinkoekin: Jaten nabil.
Bestalde, subjuntiboan eta aginteran aspektua 0 da.
Anakolutoak
Elementu bat ezkutatu nahi denean eta eta jarriz sortzen da: Julekin eta joango naiz.
Edo / Ala: Erabilera
- Edo: Perpaus adierazpenetan eta konpletiboetan: Autoz edo trenez joango dela esan digu.
- Ala: Perpaus zuzenetan edo Zehar Galderetan (ZG): Autoz ala trenez joango den galdetu diogu.
Lokailuak eta Juntagailuak
Lokailuak (Testuen arteko elkarketa)
Lokailuak beti aurretik doaz:
- Emen (Gehitzaileak): behintzat
- Haut (Hautatzaileak): bestela
- Auk (Aurkaritzakoak): berriz
- Ond (Ondoriozkoak): beraz
- Kausaz (Kausazkoak): izan ere
Juntagailuak
Juntagailuek esaldiak lotzen dituzte. Juntaduraz, esaldi bat kenduz gero, besteak zentzua gordetzen du.
1. Juntaduraz
- Emen (Gehitzaileak): eta
- Haut (Hautatzaileak): edo, edota, ala, nahiz
- Auk (Aurkaritzakoak): baina, baizik, baino, ezpada
2. Alborakuntzaz
- Alborakuntza hutsa: Lotura gabe.
- Emen (Gehitzaileak): bai...bai..., ez...ez..., la...la..., ez ezik...ere..., nola...hala...
- Auk (Aurkaritzakoak): alde batetik, bestetik, batzuk, beste batzuk