Zubereraren ezaugarri fonetiko, morfologiko eta sintaktikoak

Hizkuntza eta literatura2,94 KB

Diptongoak eta hiatoak

  • Diptongoak: Zuberoan ua > ai egiteko joera dago (Nor-Nork saileko zukako adizketan). Zuketan eta hitanoan au > ü egiten da. Ekialdeko euskaran ai > i egiten da (Izan, Edin eta Nor-Nork adizkietan) eta ai > ei ere gertatzen da.
  • Hiatoak: u bokala a eta e bokalekin batzen denean, -i- bokal epentetikoa sartzen da tartean.
  • Asimilazioak: Zuberoan i-u > u-u > ü-ü asimilazioa gauzatzen da.

Kontsonanteak eta bustidura

  1. Kontsonanteak: Zubererak 6 kontsonante gehiago ditu (z, s, x, tz, ts, tx), bereziki /z/ eta /z/ txistukari ahostunak, maileguetan eta bokal artean.
  2. /j/ fonema: Frantsesaren antzeko ahoskera du.
  3. /h/ fonema: Hitz hasieran, bokal artean, eta l, n, r kontsonante ozenen ondoren agertzen da; herskari hasperenak ere maiz dira.
  4. Bustidura: Automatikoa da (i bokalaren eraginez hurrengo kontsonantea palatizatzen da) eta adierazkorra (/ll/).

Morfologia: Izenordainak, atzizkiak eta deklinabidea

Izenordainak eta atzizkiak

  • Izenordainak: (n)ihur, ihun aditzondoak eta nihaur, hihaur, guhaur, zuhaur egiturako izenordain indartuak.
  • Atzizkiak: -on eta -ion > -ü sudurkaria; -ot/-kot (txikigarriak); -sa (femeninoa); arra- (berriz/berriro); -ñi (txikigarria) eta -kal.

Deklinabidea

  • Nork singularrean -ak eta pluralean -ek.
  • Nori kasuan pluralean -er.
  • Norekin kasuan -kilan; destinatiboan -endako.
  • Nondik kasuan -(e)tarik edo -(e)tatik; izen bizidunetan -ganik.
  • Nondik izen berezietan -rik, arruntetan -tik.
  • Nora izen berezietan -ra, -rat, arruntetan -ala, -alat.

Aditza eta sintaxia

Aditzaren ezaugarriak

  • Aspektu burutugabean eta aditz izenetan -iten forma erabiltzen da.
  • Geroaldian, -n batekin amaitzen diren aditzetan -en hartzen da.
  • Partizipioa eta aditzoina bereizten dira: aditzoina ahaleran, aginteran eta subjuntiboan erabiltzen da.
  • Ahalera: -t(z)en + ahal.

Sintaxia

  • Galdegaia: Perpaus neutroetan BA- eransten da. Laguntzailea aditz nagusiaren aurrean jartzen da galdegaia indartzeko.
  • Osagarriak: Aditz izenaren osagarria noren kasuan doa.
  • Perpaus motak: Kausazkoak (-kotz, -(e)lakotz, -tekotz, beit-, ki), denborazkoak (-(e)larik, -(e)ino) eta moduzkoak (-rik).

Deskargatu

PDF Word HTML