Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Euskal Sinonimoak

Hona hemen euskarazko sinonimoen zerrenda bat, zure hiztegia aberasteko eta adierazkortasuna hobetzeko baliagarria izango dena. Hitz bakoitzaren esanahia zabaltzeko eta testuinguru desberdinetan hitz egokiagoa aurkitzeko tresna bikaina da.

• abiatu: jalgi
• aitzakia: estakuru
• altzoan: galtzarrean / galtzarretan
• amatatu: itzali
• apeta: gutizia
• ardura: erantzunkizun
• ari izan: jardun
• arreta jarri: erreparatu
• aspaldi: behinola
• aukera: abagune
• banandu: bereizi
• berbetan: eleketan
• bertan behera utzi: zapuztu
• bizigabe: inerte
• ekintza: egitate
• eratu: mamitu / sortu
• erraz: aise
• ezagutarazi: errebelatu
• gaixo: hilkor
• garai: sasoi / aro
• garaile: gailen
• garzatu: koagulatu
• gastatzen: eralgitzen
• gauza izan: gai izan
• gibelean: atzealdean
• gogor: erresistente
• gomutak: oroitzapenak
• gutxietsiz:

1.AZKEN 30-35 URTEOTAN EUSKARA IDATZIAREN ERABILERAK (BILAKAERA) Literaturari dagokionez, argitaletxeek lehen Baion izenburu gehiago ateratzen dituzte narratiban, poesian ez hainbeste; eta antzerkia Da generorik motelena.

2./3.RAMON SAIZARBITORIAK NOBELETAN EUSKARAZ...+ LEHENBIZIKO EUSKAL ELEBERRI MODERNOA Euskal eleberri modernoak 1957an egin zuen Agerraldia Txillardegiren eskutik. Txillardegik nobela gaiaren aldetik Eraberritu zuen (existentzialismoa) baina Saizarbitoriaren era-berrikuntza teknikaren Aldekoa da (experimentalismoa). Askoren ustez, Saizarbitoriaren “Egunero hasten delako” (1969) da lehen euskal eleberri modernoa. Egunero hasten delakon Teknikaren sendotasuna dario eleberriari, bi plano nagusi garatzen direlarik. Sartre...

ESALDI KAUSALAK:

XVI.Mendea: Gizarteko taldeak:aitoren semeak,elizjendea eta herri xehea.Gizarte antolamenduaren legeak foruak ziren.Monarkia Espainia Gaztela eta Aragoia ziren.Garapen ekonomikoa merkataritza,arrantza eta untzigintzan.Albretoko Joana III erregina protestantea agindu zuen biblia euskaratzea.Erlijio eta kultura protestantearen sorrera erreforma deitzen da.Hizkuntza latina zen. Esaera zaharrak:

XVI. Mendean doktrina pare bat zeuden esaera zaharretan.Bildumarik garrantzitsuena 1596ean Iruinan kaleratu zen Nafarroan,guztira 539 esaera,badirudi Bizkia eta Gipuzkoan batuak.Hitz eta forma arkaikoak agertzen diraEtxepare:Nafarroa beherako Sarrasketan jaio zen.Apaiza zen lehenik eta gero 1515ean erretore Ehierelarren. Bere liburua Linguae Vasconum Primitiae

Gerraurreko Olerkigintza: Aitzolen Mugimendua

Aitzolek bultzatutako kultur mugimendua izan zen, euskarari zegokion maila emateko sortua. Helburu nagusia euskal olerkigintza sustatzea zen. "Euskaltzaleak" elkartearen indarrari eta Aitzolen ekimenari esker, Olerki Eguna sortu zen.

Testuinguru historikoa

Mugimendua Hirugarren Gerra Karlistaren amaieratik (XIX. mendearen bigarren erdialdea) Espainiako Gerra Zibilera arte (XX. mendearen lehen erdialdea) garatu zen, gerra aurreko garaian.

Ezaugarri nagusiak

• Kezka literario eta politikoa: Herritar guztiek ezagutuko zuten poema nazional bat sortzeko nahia zegoen, euskaltasuna eta abertzaletasuna pizteko helburuarekin.
• Galera sentimendua: Gerra Karlisten ondoren foruak kentzeak eragindako sentimendua islatzen

Txomin Agirre (1860-1920): Bizitza eta Lanak

• 24 urterekin apaiztua.
• Zumaiako kaperaua ia bizitza osoan.
• Euskaltzaindiaren kide fundatzaileetakoa.
• Garaiko aldizkarietan argitaratu zuen lana: Euskaltzale, Euskal-Esnalea, RIEV, Jaungoiko Zale.

Eleberri Nagusiak

Lehen eleberria: Auñamendiko lorea (gai historikoa, 1898).

Eleberri garrantzitsuenak: Kresala (1906) eta Garoa (1912).

Eragina eta Ideologia

• Euskal literaturaren erakuntzarako oinarrizko zutabeak ezarri zituen.
• Aldizkarietan argitaratu zituen, emanaldi-kako eleberri gisa.
• Aranaren nazionalismoak aldarrikatutako Euskal Herriaren irudi idilikoa islatzen saiatu zen.
• Hiria ezin zuen aurrerakuntzaren eredu hartu.
• Herri-giroko kultura hiriko kutsaduratik zaindu beharra azpimarratu zuen eleberrietan.
• José

Sarrera eta Ohar Orokorrak

Ikusi besterik ez dago merkatuan zenbat tresna elektriko eta elektroniko dauden, horiek birziklatzea zein korapilatsua izan daitekeen ulertzeko. Batzuek uste dute telebistak umeak entretenitzeko baino ez duela balio. Zenbat eta gehiago ikasi, orduan eta zalantza gehiago izaten ditugu. Adituek diotenez, helduek ez dute umeak bezain lasai hartzen bizimodua. Ez dago inor bizitza latza ez dela esaten ez duenik. Gutxitan ikusi dut agure hark ibiltzeko modua duen inor. Honezkero guztiek dute horren berri. Askotan nahi gabe min egiten diogu lagun hurkoari. Denboraldi batean lagunek baztertu ninduten irudipenak gaizki pasarazi zidan. Hain antzekoak dira bi egitura hauek, lanak izaten ditut biak bereizteko. Edozein huskeria...

1. Aldia: Euskal Narratibaren Oinarriak

1. aldia

Aldaketak pertsonaietan (kristau, zintzo, abertzale, heroi/pertsonaia konfliktiboa), kokapena (euskal herriko baserritan/hiritan), gaietan (eguneroko lanarekin lotutakoak/protagonistaren arazoak), euskara (erdarakada barik/hizkera hiritarra), helburua (euskal bizimodua egokia dela/errealitatea islatu).

Txillardegi: Aitzindaria

Txillardegi, ingeniaria, hizkuntzalaria, eleberrigilea, kazetaria eta saiogilea. Gramatikaren azterketan ere lan ezagunak ditu. Lan famatuenak: Leturiaren egunkari ezkutua (1957), Peru Leartzako (1960), Elsa Schelen (1969).

Maitasun Istorioa Parisen

Joxebaren eta Mirenen arteko maitasun harremana Parisen. Maitasuna lau zatitan banatua dago (urtaroak).

Lehenengo Aldiaren Ezaugarriak

Lehen...

XX. Mendeko Narratiba

Karlisten Bigarren Gerraren ondoren, foruen deuseztapenak euskal kontzientziaren berpizkundea ekarri zuen. Euskararen aldeko elkarte eta aldizkariak sortu ziren, nahiz eta iritzi desberdinak egon (Sabino Arana vs. Azkue, azken hau tradizio zahar eta herrikoiari lotuagoa).

Garai Literarioen Bilakaera

• Ilustrazioa eta Neoklasizismoa: Arrazoia eta enpirismoa ardatz.
• Erromantizismoa: Askatasuna, fantasia, idealismoa eta sentimenduak nagusi.
• Errealismoa: Eguneroko bizitza eta gertaleku arruntak islatzen ditu.

Ohitura Eleberriak

Errealismoa eta erromantizismoa uztartzen dituzte; galtzeko arriskuan dauden ohiturak idealizatzen dituzte (bukolismoa eta anakronismoa).

Ezaugarri Nagusiak

• Geografia tradizionala: Baserri edo itsas herriko bizitza.

Iraupena eta maiztasuna adierazteko arauak

1. Iraupena adierazteko

Absolutiboaz eta instrumentalaz gainera, inesiboa erabiltzen da maiz iraupena adierazteko sintagmetan. Inesiboko sintagma hauei dagokienez, mugagabea erabiltzea zilegi izanagatik, mugatu singularra erabiltzea hobesten da honako kasu honetan: zenbatzailedun sintagma horrek adierazten duen denbora etengabeko unitate bakar gisa hartzen denean, hots, inesiboaren bidez prozesu edo gertaera baten iraupena adierazten denean.

Hauetan denetan iraupena adierazten da. Iraupenik adierazten ez denean, noski, mugagabeak ohiko lekua izango du. Hiru urteko iraupena adierazi beharrean hiru urte desberdinetan gertatu den zerbait adierazi nahi bada, mugagabea beharko da.

2. Maiztasuna adierazteko

• Maiztasuna