Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Frantziako Iraultzaren jatorria

Arrazoiak

• Ekonomikoak: Monarkiaren finantza-krisia, inflazioa eta ogiaren garestitzea.
• Politikoak: Absolutismoa eta Luis XVI.ak babesa galtzea.
• Sozialak: Gizarte estamentala eta burgesen botere politikoaren eskaera.
• Ideologikoak: Ilustrazioaren ideiak eta pribilegioen desagerraraztea.

Iraultzaren garapena

• 1789ko Estatu Orokorrak: Botoa emateko modua aldatu eta iraultza abiarazi zen.
• Asanblea Nazionala (1789-1791): Bastillari erasoa (uztailak 14). Feudalismoaren amaiera: pribilegioen ezabatzea eta zerga-berdintasuna. 1791ko konstituzioa: subiranotasun nazionala eta botere-banaketa.
• Asanblea Legegilea (1791-1792): Luis XVI.aren ihesa eta atxiloketa. Gerra Austria, Espainia eta Prusiaren kontra. Emakumezko Herritarraren

Giza Eskubideen Balioak eta Ezaugarriak

Giza eskubideak oinarrizko printzipio eta arauetan finkatzen dira, pertsona guztien duintasuna eta ongizatea babesteko.

Balio Nagusiak

Hauek dira giza eskubideen oinarrian dauden balioak:

1. Askatasuna: Giza borondatearen eta duintasunaren zati garrantzitsua da. Gure nahiaren aurka zerbait egitera behartuta egoteak giza espiritua hondatzen du.
2. Besteenganako errespetua: Norbait ez errespetatzeak haren indibidualtasuna eta duintasuna ez direla baloratzen adierazten du.
3. Diskriminazio eza: Berdintasunak esan nahi du ez ditugula pertsonak haien ezaugarriengatik epaitu behar.
4. Tolerantzia: Intolerantziak ezberdintasunarekiko errespetu falta adierazten du.
5. Justizia: Pertsonek, duintasunean berdinak direnez, tratu zuzena

Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)

Krisi garaian, Miguel Primo de Riverak estatu-kolpe bat eman zuen, aberria politikari profesionalengandik libratzeko aitzakian. Alfontso XIII.aren babesa jaso zuen, Konstituzioa (1876) bertan behera utzi, Gorteak desegin, eta Alderdi politiko zein sindikatuak debekatu zituen. Marokoko gerrarekin amaitu zuen, eta oparotasun ekonomikoaren (20. hamarkada) aldia izan zen.

1. 1927tik aurrera, gizarte sektore batzuk kritikatzen hasi ziren: intelektualak, ikasleak, nazionalistak, langileak…
2. 1929an, jendearen aurkakotasuna ikusirik, Alfontso XIII.ak babesa emateari utzi zion.
3. 1930ean diktadoreak dimititu egin zuen. Erregeak gobernu berri bat osatzeko agindua eman zuen, 1876ko konstituzioa berrezarriz eta hauteskundeak

Bigarren Mundu Gerraren Zergatiak

1. Versaillesko Ituna (Lehen Mundu Gerraren ostean)

Lehen Mundu Gerra amaitu ostean Alemaniak sinatu behar izan zuen ituna izan zen. Itun honek nazionalismoa bultzatu zuen, Alemaniak:

• Lurraldeak galdu zituen.
• Irabazleei ordaindu behar zien (ekonomikoki ezinezkoa zen).

2. 1929ko Depresio Handia

Krisi ekonomiko orokorra zegoen, inflazioa eta langabezia handiak eraginez.

3. Estatu Totalitarioen Espantsionismoa

Italian eta Alemanian gertatu zen batez ere. Gainera, herrialde demokratikoek boterea galdu zuten.

Alemania (Hirugarren Reicha)

• Hitler Alemaniako kantziller izendatu zuten.
• Pangermanismoa bultzatu zuen (alemanez mintzatzen ziren lurralde guztiak bateratzea).
• Versaillesko Ituneko mugak ez zituen onartu (espantsionismoa

Trantsizioa (1975-1985): 1978ko Konstituzioa eta 1979ko Gernikako Estatutua

Francok, bere heriotzaren ondoren erregimena iraunarazteko asmoz, monarkia ezarri bazuen ere, ez zuen lortu. Horrela, Trantsizioa deritzon aldia hasi zen, eta 1982ra arte iraun zuen, alderdi sozialistak boterea eskuratu zuen arte.

1. Monarkiaren ezarpena

   Gorteek Juan Carlos Borboikoa errege izendatu zuten. Adolfo Suárez jartzea gobernu buru erabaki zuten.

2. Erreforma politikoa

   Adolfo Suarezek amnistia eman zuen eta oposizioko alderdi bakoitzarekin hitz egiten hasi zen.

3. Hauteskunde Orokorrak

   Gobernuak Gorte berriak aukeratzeko hauteskundeetara deitu zuen. Hauteskundeak UCDk irabazi zituen.

4. 1978ko Konstituzioa

   Aurreproiektu bat egin zen UCDrako. Testuak harrera ona izan zuen, Euskal

Espainiako II. Errepublikaren sorrera

Primo de Riveraren diktaduraren ondoren, monarkia oso ahuldua geratu zen. Errepublikanoek eta sozialistek Donostiako Ituna sinatu zuten 1930eko abuztuan, monarkiaren bukaera antolatzeko. 1931ko apirilaren 14an ospaturiko udal hauteskundeetako emaitzen eraginez, II. Errepublika proklamatu zen. Alfontso XIII.ak erbestera ihes egin behar izan zuen.

Behin-behineko Gobernua eta 1931ko Konstituzioa

Niceto Alcalá Zamoraren gidaritzapean, behin-behineko gobernua eratu zen. 1931ko ekaineko hauteskundeetan ezkerreko errepublikanoek eta sozialistek irabazi zuten. Manuel Azañaren gobernuak 1931ko Konstituzioa onartu zuen, izaera aurrerakoi eta demokratikoa zuena:

• Jabetza pribatua interes orokorraren mende geratu zen.

Frankismoaren gatazkak eta abertzaletasuna

Handiak eragin zituena. Poliziak errepresio handia erabiliz geldiarazi zituen istiluak, eta irekitzearen aldeko ministroak kargutik kendu zituen Francok. Euskal abertzaletasuna ere berpiztu egin zen, eta 1959an, ETA sortu zen.

Autarkia ekonomikoa eta ekonomiaren kontrola

Autarkia ekonomikoa: Frankismoaren hasierako urteetan, ekonomiaren politikek bi ezaugarri izan zituzten: batetik, estatuak sektore eta prozesu ekonomiko guztietan esku hartzen zuen; bestetik, autarkia zen nagusi. Ekoizpen guztia kontrolatzen zuten: produktuen banaketa, prezioa eta salmenta, baita lehen mailako oinarrizko produktuak ere.

1941ean sortu zuten INI (Instituto Nacional de Industria). Hainbat helburu zituen:

• Enpresa espainiarrak

Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian (1931-1939)

1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan errepublikarrek irabazi zuten. Euskal hiriburuetan ere halaxe gertatu zen, Iruñean izan ezik, monarkikoek irabazi baitzuten. Apirilaren 14an, Espainian II. Errepublika aldarrikatu zuten; Eibar izan zen hori egin zuen lehen hiria. Egoera horren aurrean, Alfontso XIII.ak Espainia utzi eta erbesteratu zen. Alcalá-Zamora buru zela, behin-behineko gobernua eratu zen, eta konstituzioa onartu ondoren, behin betiko gobernua osatu zuten.

Gorte Konstituziogileak eta hauteskundeak

Ekainaren 28an, gorte konstituziogileetarako hauteskundeak egin ziren. Gizonen sufragio unibertsalari eutsi zitzaion (23 urteko gutxieneko adinarekin). Errepublikanoen...

Euskal Nazionalismoaren Hasierako Tentsioak

Sabino Arana hil ondoren, bi proposamen nazionalisten arteko tentsioak hasi ziren alderdiaren kontrola eskuratzeko:

• Aberritarrak edo lehenengo Aranistak: independentziaren aldekoak ziren, eta Aberri egunkaria zen beren komunikabidea.
• Euskalerriakoak edo Komunionistak: autonomistak ziren, eta Euskalduna astekaria zen beren ideiak zabaltzeko bitartekoa.

Alderdi Nazionalistaren Bilakaera (1905-1915)

Bi joeren artean elkarbizitza uneak eman ziren hasieran, eta hauteskunde emaitzen arabera bat edo bestek izan zuen alderdiaren kontrola. 1905eko udal hauteskundeetan, nazionalismoak Bilbon lortu zuen arrakastarekin batera, Euskalerriakoen tesiek irabazi zuten, independentziaren nahiak alde batera utziz. Baina...

Testua: Euskal Herriko Autonomia Estatutua

Testuaren kokapena

Iturria eta izaera juridikoa

1936ko urriaren 4an onartu zen Euskal Herriko Autonomia Estatutuaren zenbait artikulu aztertu dira iruzkin honetan. Iturritik ikusita, testua historikoa da, garaian bertan idatzitakoa eta informazio zuzena jasotzen duena. Edukia juridikoa da: autonomia eratzeaz eta erakundeak arautzeaz arduratzen den legedia. Diputatuen Kongresuan onartu eta berretsitakoa da. Gainera, testu publikoa izan zen: euskal herritarrei zuzendua, eta Gaceta de Madrid eta Euskal Herriko Agintaritzan (1. alea) argitaratu zen. Euskal autonomiaren jarduna antolatzeko helburuarekin idatzi zen. Espainian Gerra Zibila zegoen nagusi euskal probintzietan 1936ko Autonomia Estatutua ezarri...