Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Erbesteratutako oposizioa eta barnealdeko erresistentzia

Frankoren erregimenak izan zuen lehen oposizioa gudari errepublikano ohiek osatu zuten. Haietako askok ihes egin zuten eta mendialdeetan hartu zuten babes. Han gerrillari gisa jardun zuten, beren ideal politikoek bultzatuta, nahiz eta beste batzuk bidelapurretan aritu.

1944 eta 1953 artean maki gerrillari taldeak sortu ziren, gehienak komunistak, eta landa zein mendialdeetan ekintza isolatuak egin zituzten. 1944ko Aran bailarako erasoa izan zen garrantzitsuena, baina porrot egin zuen. Haien aurka eta laguntzaileen kontra zigorrak ezartzeko Bidelapurreta eta Terrorismoa Erreprimitzeko Legea sortu zen.

Garai horretan lan-arloko erreibindikazioak ere ugaritzen hasi ziren, eta pixkanaka grebak...

Testua: Clara Campoamorren hitzaldia (1931)

«Utzi iezaiozue emakumeari den bezalakoa izaten, hura ezagutu eta epaitzeko; errespeta ezazue gizaki izateagatik duen eskubidea...»

Clara Campoamor diputatuak Gorte Konstituziogileetan emandako hitzaldia (1931-09-01). Emakumearen sufragioaren aldeko aldarrikapen historikoa, non emakumearen eskubide politikoak eta berdintasuna defendatzen diren.

Iturria: Espainiako Errepublikaren Gorte Konstituziogileen saioen egunkaria; 1931ko irailaren 1eko saioa.

Testua: Fronte Popularraren programa (1936)

Alderdi errepublikano eta sozialisten arteko koalizioak hauteskundeetarako adostutako plan politikoa:

• Amnistia: 1933ko azaroaz geroztik egindako delitu politiko eta sozialen amnistia zabala.
• Konstituzioa: Erregimen

7.1. ELITEAK ...: Frankismo garaiko eliteak militarren, Eliza katolikoaren, lur-jabe handien eta burgesia industrial eta finantzarioaren aliantzan izan ziren, gehiengoek estatu kolpea babestu eta pribilegioak jaso zituzten. Estatuak elite hauen aberastasun metaketa finantzatu zuen (Estatu mailan March). Trantsizioko eliteak bihurtu ziren banka, telekomunikazioak… bezalako sektroeak kontrolatuz.  -  Elite hauek sendotzeko hainbat faktore erabakigarri izan ziren. Alde batetik, Espainian errepresioa, kontrol ideologikao eta eredu ekonomiko protekzionista ezartzea. Errepublikazaleei desjabetutako ondasunak eskuratzea. Sindikatuak debekatuak izan ziren, hau da, langileak soldata baxuak, lanordu luzeak…. Errepresio politikoak langileak kontrolpean...

Sarrera

Aurreko 20 urteetan erregimen frankistaren oinarriak ezarrita, hirurogeiko hamarkadan erregimena guztiz finkatu zen, bere gainbehera hirurogeita hamarreko hamarkadan gertatu zelarik. Espainiak garapen handia bizi zuen arlo ekonomikoan; ez, ordea, arlo politikoan, zeinean Francok erregimen diktatoriala mantendu zuen hil arte.

7.1. Garapen ekonomikoa eta gizarte-eraldaketak

50eko hamarkadan autarkiarekin amaitu zen, zeinek kalte handia ekarri zion Espainiari (ordainketa-balantza negatiboa, urre-erreserben galera, nekazaritzaren produktibitate eskasa, inflazioaren gorakada). Horretarako, aurreko gaian ikusi genuen moduan, 1957an Francok teknokratak jarri zituen gobernuan (Opus Deikoak, ekonomia irekitzearen aldekoak, baina kontserbadoreak)...

1931ko Errepublikaren Aldarrikapena eta Behin-behineko Gobernua

1931ko apirilaren 14an Errepublika aldarrikatu ondoren, Donostiako Itunean sortutako batzorde iraultzaileak Behin-behineko Gobernua osatu zuen, eta Alcalá Zamora izendatu zuten presidente. Errepublikan jarritako itxaropenak handiak izan ziren, eta espainiarrek ilusioz ospatu zuten aldarrikapena. Lehen aldiz ezkerra boterean zegoen, eta mendeetan zapalduta egon ziren klaseek politikaren atea irekita ikusi zuten. Gainera, estatu demokratiko, laiko, progresista, autonomista eta modernoa ezarri zen, mendebaldeko demokrazien antzekoa.

1931ko Konstituzioa: Oinarriak eta Ezaugarriak

Gobernuaren programa Donostiako Itunean jasotako helburuetan oinarritu zen, eta behe-mailako klaseen egoera...

Industriaren eragina giro politikoan

Industriaren egoerak giro politikoa aldatu zuen. Bizkaian eta Gipuzkoan liberalismoa gehiago zabaldu zen, industrializazioak aldaketa handiagoak eragin baitzituen; Araban eta Nafarroan, aldiz, hiriburuetara mugatu zen eta gizarte tradizionalak jarraitu zuen: karlismoa.

Talde politikoak

• Alderdi dinastikoa: Monarkizaleak. Aurreko merkatari burgesia aginpetik baztertu zuten eta Berrezarkuntzako alderdien jarraipen bat ziren (kazikismoa), hiriburuetan babesa zutela.
• Karlistak: Boterea mantendu zuten Araban, Nafarroan eta landa-guneetan. Antolamendu sendoa zuten. Hemengoak foruekin lotuta zeuden, baina Espainian ere bazegoen alderdi karlista. Hauetan Europako eskuin muturreko ideiak sortu ziren; beraz, ordezkariak

Espainiako Bigarren Errepublikaren sorrera

1. 1931ko apirilaren 14an, Errepublika aldarrikatu ondoren, Donostiako Ituneko batzorde iraultzaileak behin-behineko gobernua osatu zuen eta Niceto Alcalá-Zamora presidente izendatu zuten.
2. Espainiar askok ilusio handiz hartu zuten Errepublika, lehen aldiz ezkerra boterean baitzegoen eta klase apalagoek politikan parte hartzeko aukera ikusi baitzuten.
3. Estatu demokratiko, laiko, progresista, autonomista eta modernoa sortu zen, Mendebaldeko demokrazien antzekoa.
4. Gobernuaren programa Pacto de San Sebastián-ean ezarritako helburuetan oinarritu zen, batez ere klase baxuen egoera hobetzeko:
   • Lur-erreforma
   • Hezkuntza erreforma
   • Langileen eskubideak
   • Arazo sozialen konponketa
5. Erreformak egiteko Gorte Konstituziogileetarako

II. Errepublika (1931-1936)

1. Sarrera: Monarkiatik Errepublikarako aldaketa

Canovasen berrezarkuntza sistema zaharkituta zegoen, eta amaiera eman zitzaion Primo de Riveraren diktadurarekin. Hala ere, diktadura garaian monarkia mantendu zen, erregeak babestu zuelako. Gizartearen aurkako jarrerak eta krisi ekonomikoak Alfontso XIII.aren monarkiaren erorketa azkartu zuten. 1930ean amaitu zen Primo de Riveraren diktadura.

Hurrengo urte erdian, behin-behineko gobernuan militarrek jarraitu zuten agintean. Alfontso XIII.aren helburua sistema konstituzional batera itzultzea izan zen, baina hori ezinezkoa izan zen monarkiaren aurkako bloke indartsua zegoelako. Sozialistek monarkiaren erorketarekin iraultza sozialista egiteko aukera ikusten zuten; nazionalistek...

1. Euskal Estatutua

Bigarren Errepublikako Konstituzioak probintzien autonomiak onartu zituen, baina horretarako pauso zehatzak eman behar ziren: udaletxeen onespena, erreferenduma (hautesleen bi heren) eta Madrilgo Gorteen berrespena.

Euskal Herriko udaletan abertzaleak (EAJ) nagusi zirenez, autonomia aldarrikatzen hasi ziren. Autonomia estatutua estatuak probintzia bati ematen dion legea da, konpetentziak eta legegintza-ahalmena aitortuz.

Espainian autonomia lortzeko lehen saiakera 1918an egin zen, eta bigarrena II. Errepublikan. Euskal abertzaleek zailtasunak izan zituzten: Donostiako Ituna ez sinatzea, karlisten jarrera eta gizartearen zati baten aurkakotasuna Errepublikaren jarrera antiklerikalarekiko.

1.1 Lizarrako Estatutua

Lehenengo estatutua...

Oinarri ideologikoak

• Antidemokrazia
• Autoritarismo militarra
• Nazionalkatolizismoa
• Nazionalismo espainola
• Antikomunismoa
• Gazteriaren kontrol ideologikoa

Oinarri instituzionalak

• 1938: Lanaren Forua
• 1942: Gorteak eratzeko legea
• 1945: Espainolen Forua
• 1947: Ondorengotza legea
• 1958: Mugimendu Nazionalaren Printzipioen Legea
• 1966: Estatuaren Lege Organikoa

Oinarri sozialak

• Armada
• Falangea (1937-1945)
• Eliza eta gehiengo isila

Kontrol soziala eta eredu nazionala

• Falangearen erakundeak gazteen doktrinarako
• Eskolako irakasgaiak
• Gerra Zibila amaitu ondorengo egoera:
  • Adiskidetzarik ez
  • Exodo handia
  • 1939-1945/1947: Preso asko lan behartuetara
  • Zapalpen fisikoa eta tresna juridikoak (1939ko erantzukizun politikoak)
  • 1963: TOP (Tribunal de Orden Público) delitu politikoak epaitzeko
  • Propaganda