1931ko Espainiako Bigarren Errepublika eta Konstituzioa
1931ko Errepublikaren Aldarrikapena eta Behin-behineko Gobernua
1931ko apirilaren 14an Errepublika aldarrikatu ondoren, Donostiako Itunean sortutako batzorde iraultzaileak Behin-behineko Gobernua osatu zuen, eta Alcalá Zamora izendatu zuten presidente. Errepublikan jarritako itxaropenak handiak izan ziren, eta espainiarrek ilusioz ospatu zuten aldarrikapena. Lehen aldiz ezkerra boterean zegoen, eta mendeetan zapalduta egon ziren klaseek politikaren atea irekita ikusi zuten. Gainera, estatu demokratiko, laiko, progresista, autonomista eta modernoa ezarri zen, mendebaldeko demokrazien antzekoa.
1931ko Konstituzioa: Oinarriak eta Ezaugarriak
Gobernuaren programa Donostiako Itunean jasotako helburuetan oinarritu zen, eta behe-mailako klaseen egoera hobetzeko erreformak bultzatu zituen: lurjabetza-egituraren erreforma, hezkuntza-erreforma, langileen eskubideen defentsa eta arazo sozialen konponketa. Erreforma horiek lege bidez gauzatzeko, Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak egin ziren gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez. Hauteskundeetan errepublikazale ezkertiarren eta sozialisten koalizioak irabazi zuen, eta horri esker 1931ko Konstituzio demokratiko eta ezkertiarra onartu ahal izan zen. Eztabaidak luzeak izan ziren, batez ere nazionalitateen autonomiaren inguruan eta Eliza-Estatu harremanetan. Azkenean, Azañaren jarrera antiklerikala nagusitu zen, eta Konstituzioa 1931ko abenduaren 9an onartu zen.
Konstituzioaren Eduki Nagusiak
Konstituzioak Errepublika demokratiko, progresista eta deszentralizatua ezarri zuen. Estatu integrala zen, baina udal eta lurraldeen autonomia aitortzen zuen, autonomia-estatutuak lortzeko prozedura zehaztuz: udal gehienek proposatzea, eskualdeko hautesleen bi herenek onartzea eta Gorteek behin betiko onartzea.
Espainiarren eskubide politikoak aldarrikatu ziren: legearen aurreko berdintasuna, gurtza askatasuna, adierazpen, bilera, elkarte eta hautatzeko askatasunak. Lehen aldiz, eskubide sozialak ere aipatu ziren espainiar konstituzio batean, hala nola lanerako eta etxebizitza duin baterako eskubidea.
Sufragioa eta Estatu Laikoa
Sufragio unibertsala ezarri zen, gizonezkoentzat zein emakumezkoentzat, 23 urtetik gorakoentzat. Estatu laikoa ezarri zen, Eliza eta Estatuaren bereizketa ezarriz eta neurri antiklerikalak aplikatuz:
- Estatuaren laguntza ekonomikoa kentzea.
- Ordena erlijioso batzuk desegitea (Jesusen Konpainia, besteak beste).
- Irakaskuntza erlijiosoa ezabatzea.
- Ordena erlijiosoen ondasunak nazionalizatzeko aukera.
- Kanposantuak jurisdikzio zibilaren menpe jartzea.
Neurri horiek eztabaida bizia sortu zuten eta katoliko asko Errepublikaren aurka jarri ziren.
Botere Banaketa eta Bermeak
Gorteek ganbara bakarra izango zuten (Diputatuen Kongresua), eta sufragio unibertsalaren bidez aukeratuko ziren. Aginte banaketa argi ezarri zen: Gorteek aginte legegilea; Errepublikako presidenteak Estatu burua; gobernuak aginte exekutiboa; eta aginte judiziala Auzitegien esku. Azkenik, Konstituzioaren Berme Auzitegia sortu zen, eta oinarrizko hezkuntza derrigorrezkoa, doakoa eta mistoa ezarri zen.
Biurteko Erreformista (1931-1933)
1931ko Konstituzioa aldarrikatu bezain laster, Errepublikak bere egitura politiko berria martxan jarri zuen. Gorteek Niceto Alcalá Zamora izendatu zuten estatu buru, eta hark Manuel Azaña aukeratu zuen gobernu buru. Azañak errepublikazale ezkertiarrek eta sozialistek osatutako gobernua eratu zuen, eta haren jardunari biurteko erreformista deitu izan zaio.
Gobernuaren helburua Espainiako arazo historikoak errotik konpontzea zen. Erreforma nagusien artean nabarmentzekoak dira:
- Nekazaritza erreforma: 1932ko “Nekazaritzaren Erreformarako Lege Proiektua” latifundismoa ezabatzeko eta lurrak banatzeko.
- Erlijio erreforma: Ezkontza zibila, dibortzioa eta hilerrien sekularizazioa.
- Autonomien auzia: Kataluniako Estatutua onartzea.
- Hezkuntza eta Militarra: Analfabetismoari aurre egitea eta armadaren erreforma.
Hala ere, erreforma hauek oposizio gogorrarekin topo egin zuten, eta 1933an Alcalá Zamorak hauteskundeak deitu zituen, biurteko erreformistari amaiera emanez.