Euskal Autonomia Estatutuak eta Gerra Zibila (1931-1939)
1. Euskal Estatutua
Bigarren Errepublikako Konstituzioak probintzien autonomiak onartu zituen, baina horretarako pauso zehatzak eman behar ziren: udaletxeen onespena, erreferenduma (hautesleen bi heren) eta Madrilgo Gorteen berrespena.
Euskal Herriko udaletan abertzaleak (EAJ) nagusi zirenez, autonomia aldarrikatzen hasi ziren. Autonomia estatutua estatuak probintzia bati ematen dion legea da, konpetentziak eta legegintza-ahalmena aitortuz.
Espainian autonomia lortzeko lehen saiakera 1918an egin zen, eta bigarrena II. Errepublikan. Euskal abertzaleek zailtasunak izan zituzten: Donostiako Ituna ez sinatzea, karlisten jarrera eta gizartearen zati baten aurkakotasuna Errepublikaren jarrera antiklerikalarekiko.
1.1 Lizarrako Estatutua
Lehenengo estatutua izan zen, baina bidea zaila izan zen. 1931ko ekainaren 14an Lizarrako bilera egin zen, EAJk eta karlistek sustatuta. Eusko Ikaskuntzari eman zitzaion proiektua idazteko ardura.
Ezaugarri nagusiak:
- Foruak berrezartzeko aipamena.
- Etorkinen eskubide politikoen mugaketa.
- Harreman konfederala Espainiarekin (Bizkaia, Araba, Gipuzkoa eta Nafarroa).
- Vatikanorekin konkordatua sinatzeko eskumena (Errepublikarentzat onartezina).
- Hauteskunde sistema tradizionala (lurjabeak bakarrik).
Proiektua eskuindarren ekimena izan zen eta ezkerreko alderdiek zein Gorteek baztertu egin zuten.
1.2 Batzar Kudeatzailearen proiektua eta 1936ko Estatutua
Lizarrako porrotaren ondoren, diputazioetako batzar kudeatzaileek proiektu laikoagoa idatzi zuten. Nafarroak, ordea, ez zuen onartu. Bigarren testua Araba, Bizkaia eta Gipuzkoak onartu zuten 1933an.
1936ko Estatutuaren ezaugarriak:
- Foru eta kontzertu ekonomikoen aipamena.
- Sufragio unibertsala.
- Eusko Jaurlaritzaren eskumenen handitzea.
1936ko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi ondoren, 1936ko urriaren 1ean Euskal Autonomia Estatutua onartu zen. Jose Antonio Agirre lehen lehendakari bihurtu zen, baina 1937an frankistek lurraldea konkistatu zuten.
2. Gerra Zibila
2.1 Altxamendu militarra eta gobernuaren erantzuna
Gerra ez zen giro sozialaren ondorioz hasi, militarrek egindako estatu kolpe baten ondorioz baizik. 1936ko uztailaren 17an Afrikako tropak altxatu ziren, eta 18an Francok altxamendu nazionala aldarrikatu zuen.
Errepublikaren alde industria eta nekazaritza gune garrantzitsuak geratu ziren (Madril, Bizkaia, Katalunia), eta bando nazionalak demografia txikiagoko lurraldeak (Nafarroa, Araba).
2.2 Nazioarteko testuingurua
Gerra gatazka ideologikoaren eszenatokia izan zen: faxismoa, komunismoa eta demokrazia. Alemania eta Italia bando nazionalaren alde jarri ziren, eta Sobietar Batasunak Errepublikari lagundu zion. Frantziak eta Britainia Handiak Esku-ez Hartzeko Batzordea sortu zuten.
2.3 Gerraren bilakaera
Gerra hiru fasetan garatu zen:
- 1936ko uda: Madril hartzeko saiakera, baina erresistentzia handia izan zen.
- 1937: Iparraldeko konkista (Bilbo, Gernika eta Durangoko bonbardaketak).
- 1938: Ebro eta Mediterraneoaren konkista. 1939ko apirilaren 1ean Gerra Zibila amaitu zen.
2.4 Erretagoardiako indarkeria
Bi bandoek errepresio sistematikoa erabili zuten. Errepublikaren eremuan "Terrore Gorria" (apaizak, eskuindarrak) eta bando nazionalean errepresio masiboa (Fronte Popularreko kideak, intelektualak) gertatu ziren. Mola jeneralak "bostgarren zutabea" sarea sortu zuen errepublika sabotatzeko.