Espainiako II. Errepublika: Historia, Erreformak eta Krisia

II. Errepublika (1931-1936)

1. Sarrera: Monarkiatik Errepublikarako aldaketa

Canovasen berrezarkuntza sistema zaharkituta zegoen, eta amaiera eman zitzaion Primo de Riveraren diktadurarekin. Hala ere, diktadura garaian monarkia mantendu zen, erregeak babestu zuelako. Gizartearen aurkako jarrerak eta krisi ekonomikoak Alfontso XIII.aren monarkiaren erorketa azkartu zuten. 1930ean amaitu zen Primo de Riveraren diktadura.

Hurrengo urte erdian, behin-behineko gobernuan militarrek jarraitu zuten agintean. Alfontso XIII.aren helburua sistema konstituzional batera itzultzea izan zen, baina hori ezinezkoa izan zen monarkiaren aurkako bloke indartsua zegoelako. Sozialistek monarkiaren erorketarekin iraultza sozialista egiteko aukera ikusten zuten; nazionalistek errepublika nahi zuten autonomia lortzeko; eta monarkiko garrantzitsu batzuk ere errepublikaren alde jarri ziren, erregeak eta Primo de Riverak egindako akordioarekin ados ez zeudelako.

1930eko udaren eta 1931ko apirilaren artean errepublika ekarri zuten hainbat ekintza gertatu ziren:

• Donostiako Ituna (1930eko abuztua): Sozialistek, errepublikazaleek eta nazionalistek (EAJ izan ezik) sinatua. Batzorde iraultzailea sortu zuten.
• Altxamenduak: Jakako altxamendua eta Cuatro Vientoseko aerodromokoa, porrot egin zutenak.

Primo de Riveraren ondoren, Alfontso XIII.ak Dámaso Berenguer izendatu zuen gobernuburu. Berenguerrek hauteskunde orokorrak deitu zituen, baina oposizioak boikota egin zion. Ondoren Aznar izendatu zuten gobernuburu, eta hark udal hauteskundeak deitu zituen. Hauteskunde horiek monarkiaren aldeko edo kontrako erreferendum bihurtu ziren. Probintzietako hiriburuetan errepublikazaleek irabazi zuten, eta emaitza hori errepublikaren garaipen gisa interpretatu zen. Azkenean, Alfontso XIII.a erbesteratu zen.

2. Errepublikaren aldarrikapena

II. Errepublika 1931ko apirilaren 14an aldarrikatu zen lehen aldiz Eibarren. Espainian lehenengo aldiz ezkerreko indarrek boterea hartu zuten. Behin-behineko gobernua Donostiako Itunean sortutako batzorde iraultzaileak osatu zuen.

Gizarteak itxaropen handia izan zuen, baina errepublikak arazo larriei aurre egin behar izan zien: nazioarteko onarpen txikia, 1929ko krisi ekonomikoaren ondorioak eta gobernuen ezegonkortasuna.

3. Errepublikaren alderdi politikoak

Alderdiak hiru multzotan bereiz zitezkeen:

• Ezkerreko alderdiak: Errepublika onartu, instituzio tradizionalak ukatu, autonomien aldekoak eta erreforma sakonen aldekoak.
• Zentroko alderdiak: Lerroux-en Alderdi Erradikala eta Alcalá Zamoraren Alderdi Errepublikar Kontserbadorea.
• Eskuineko alderdiak: Egitura sozio-ekonomikoak eta instituzio tradizionalak (Eliza) defendatzen zituzten.

4. Errepublikaren bilakaera politikoa (1931-1936)

Bost urte hauetan hiru etapa nagusi egon ziren:

• 1931-1933: Ezker erreformatzailea (Biurteko erreformista).
• 1933-1935: Eskuina (Biurteko kontserbadorea).
• 1936: Fronte Popularra.

4.1. Behin-behineko gobernua eta 1931ko Konstituzioa

Behin-behineko gobernuak nekazaritza, erlijio, militar eta hezkuntza arloko erreformak abiatu zituen. 1931ko Konstituzioak estatu laikoa, sufragio unibertsala eta botere banaketa ezarri zituen.

5. Biurteko erreformista (1931-1933)

Azañaren gobernuak estatu laikoa sortzea eta nekazaritza sistema modernizatzea izan zuen helburu. Hala ere, erreformek erresistentzia handia aurkitu zuten, eta 1933ko Casas Viejasko gertakariek gobernuaren krisia eragin zuten.

6. Biurteko kontserbadorea (1933-1935)

Lerroux-en gobernuak, CEDAren laguntzarekin, aurreko erreformak bertan behera utzi zituen. Honek 1934ko urriko iraultza eragin zuen, Asturiasen eta Katalunian gatazka larriak sortuz.

7. Fronte Popularra (1936)

1936ko otsaileko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi zuen. Azañaren gobernuak erreformak berreskuratu zituen, baina giro politikoa oso polarizatuta zegoen. Uztailaren 17an hasitako estatu kolpeak Espainiako Gerra Zibila eragin zuen"