Batxilergoa mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Demokraziaren ondamena, faxismoa

Faxismoaren ezaugarri nagusiak

Definizioa: Faxismo hitza Mussolinik sorturiko talde politikotik dator. Izen hori, azkenean, Mussoliniren mugimenduaren antzeko erregimen eta mugimendu guztiak izendatzeko erabili zen.

Printzipio nagusienak

1. Nazionalismo erradikala: Sarritan, herri garaituen edo etsien nazionalismoa izaten da. Ustezko eskubideren bat ez lortzearen eraginezkoa, Italiaren kasuan. Gerra Handiaren amaieran, eurek nahi zutena ez lortzearen ondoriozko etsipenean euskarritu zen faxismoa.
2. Antiparlamentarismoa: Faxismoa parlamentuaren eta liberalismoaren kontrakoa da. Faxismoaren ustez, sistema demokratikoek herritarren arteko zatiketa eragiten zuten, eta, beraz, herriaren ahultasuna zekarten.
3. Arrazoiarekiko mesfidantza:

Iruzkin Historikoa: Frankismoaren Lehen Urteak (1939-1955)

• Gerra Zibilaren amaierak lau hamarkadatan luzatuko zen erregimen diktatoriala ekarri zuen, non Francok botere guztiak bere gain hartu zituen. Totalitarismo forma gogorra izan zen, batez ere, aurka aritu zirenen zapalketari dagokionez. Errepresioa tresna erabakigarria bihurtu zen erregimena kontrolpean mantentzeko. Erregimenaren ezaugarri esanguratsuenak hauek dira: autarkia, nazioarteko isolamendua eta katolizismoa, besteak beste.
• Oposizioa herrialdetik kanpo zein barruan eman zen. Barneko erresistentziari dagokionez, itxaropentsu erakusten ziren; izan ere, garai honetan oraindik uste zen aliatuek II. Mundu Gerra irabazten bazuten, Francoren erregimena desegin ahal izango zela, Errepublika

XX. Mendea

hiru zatitan banatzen da, 36ko gerra aurrekoa, diktadura sasoia eta ondorengoa. Pizkunde literarioa XIX. mende amaieran hasi eta hazi zen poliki-poliki. Menderik emankorrenetakoa izan zen; horren lekuko dira 1936. urtera arte argitaratu ziren 300 liburuak. Literaturaren inguruan festa, azoka, lehiaketa ugari egin ziren Euskal Herrian zehar.

Politika

XIX. mendearen azken hamarkadan euskal politikagintzan eragin handia izango zuen planteamendua agertu zen: euskal nazionalismoa, mugimendu foralistaren lekukoa hartuko zuena. 1893an Sabino Arana Goirik (1865-1903) aldarrikatu zuen, “Euzkotarren aberria Euzkadi da”.

Hortik aurrera euskarazko literaturaren helburu nagusia Euskal Nazioaren oinarriak ezartzea eta sustatzea izango zen. Nazionalismoaren...

Berrezarkuntza sistema 1875etik 1923ra bitartean egon zen sistema politikoari deitzen diogu. Seiurteko Demokratikoan izandako esperientziaren ondoren, Cánovasek asmatutako sistema honen bidez, Espainiako politikari egonkortasuna eskaini nahi izan zitzaion.

Sistemaren oinarriak eta ezaugarriak

Sistema honen oinarri nagusiak monarkia eta Gorteak ziren. Sistema politiko honen ezaugarri nagusiak hauek ziren:

• Monarkia indartzea (eskumen ugari eta sistemaren gaineko epailearen funtzioarekin);
• Alderdi-biko txandakatze sistema (Alderdi Dinastikoak: kontserbadoreak eta liberal-fusionistak);
• Hauteskunde sistema kontrolpean izatea ("pucherazo", zerrenda faltsutzea eta kazikismoaren bidez);
• Oligarkiaren interesak babestea;
• Elizaren interesak babestea eta Espainia

Erregenerazionismo Liberala: José Canalejas (1910-1912)

José Canalejas (buruzagia) sistema bideratzeko ahalegin garrantzitsuenari ekin zion, demokratikoagoa eta oinarri sozial zabalagoa izan zezan. Sistema parlamentarioa hobetzen, estatua sekularizatzen eta gizarte gaietan inplikatzen ahalegindu zen. Herrialdea modernizatzeak aldaketak ekarri zituen:

Eliza eta Estatua Banatzea

• Erlijio askatasuna.
• Erlijio monopolioa amaitzea hezkuntzan (irakaskuntza laikoa ezartzea).
• Egoitza Santuarekin negoziatzen saiatu zen.

Gobernuak Giltzarrapoaren Legea onartu zuen, Espainian erlijio-ordena berrien ezarpena mugatzeko.

Erreforma Sozialen Politika

Klase xeheen bizi- eta lan-baldintzak hobetu ziren babes sozialeko neurriekin:

• Lanaldia murriztea.
• Laneko Istripuen Legea.

Aro Modernoa Euskal Herrian: Foruak eta autogobernua

Aro Modernoan, Euskal Herriko foruak funtsezkoak izan ziren. Foruak legeak ziren, erkidego bakoitzak bereak, ohiturak lege bihurtuta. Hauek bizitza antolatzeko balio zuten. Erresuma guztiek arauak zehaztu zituzten, baita agintariarekiko harremanak ere. Berezitasun bat zegoen: erregearen erabakiak hartzeko ahalmena, "pase forala" izenekoa. Honen kontrako neurriak "kontrafueroak" ziren. Foruen jatorria zuzenbidean eta "carta puebla" delakoetan zegoen (hiriei emandako pribilegioak).

Foruen bilakaera historiko eta konstituzionala

Erdi Aroan, euskal lurraldeak gobernatzeko instituzioak antolatu ziren. Nafarroan, hiru estamentuetako ordezkariak biltzen ziren. Araba, Gipuzkoa eta Bizkaian, lehenbizi,...

Bigarren Mundu Gerra (1939-1945)

Arrazoiak

Bigarren Mundu Gerraren arrazoi nagusiak hauek izan ziren:

• Diktadura faxisten espantsionismoa.
• 1930eko hamarkadako krisi ekonomikoa.

Lehen Ekimenak eta Estatu Faxisten Lankidetza

1935ean, Hitlerrek boterea hartu ondoren, Sarre anexionatu zuen eta derrigorrezko soldaduska ezarri zuen, Genevako Armagabetze Konferentziaren ostean. Italia, Etiopia inbaditu ostean (1935-1936), Nazioen Elkartetik irten eta Alemaniara hurbildu zen. Hitlerrek, Europako potentzien oniritziarekin, Renaniako eremu desmilitarizatua okupatu zuen, bere gerrarako gaitasuna handituz.

Espainiako Gerra Zibilean (1936-1939), Alemania eta Italia esku hartu zuten, nahiz eta ofizialki "esku ez hartzeko" ituna sinatu zuten. Hitlerren eta Mussoliniren...

Gerra Hotza Bigarren Mundu Gerraren ostean sortu zen mundu mailako tentsio eta aurrez aurreko egoera izan zen, bi bloke ideologiko eta politiko nagusiren artean: alde batetik, Ameriketako Estatu Batuak (AEB) buru zituen bloke kapitalista-demokratikoa, eta bestetik, Sobietar Batasuna (SESB) buru zuen bloke komunista. Gatazka militar zuzenik egon ez bazen ere, arma atomikoen mehatxuak eta eragin-eremuen lehiak markatu zuten aro hau.

1. Gerra Hotzaren Kontzeptua eta Munduaren Zatiketa

Gerra Hotza, izenak dioen bezala, ez zen izan aurrez aurreko gatazka militarra, baizik eta bi superpotentzien arteko tentsio eta lehia etengabea. Mundua bi bloketan banatu zen, ideologia, ekonomia eta politika desberdinetan oinarrituta. Arma atomiko gero eta boteretsuagoen...

Testuen Analisia: Espainiako Eboluzio Politikoa (1945-1979)

19. Testua: Europar Mugimenduaren Kongresuaren Erabakia (Munich, 1962)

Europar Mugimenduaren Kongresuak, Munichen 1962ko ekainaren 7an eta 8an bilduta, iritzi dio ezen, edozein herrialdek Europan sartu nahi badu, izan atxikita edo izan elkartze bidez, herrialde horrek erakunde demokratikoak izan beharko dituela. Espainiaren kasuan, honek esan nahi du, Gizakiaren Eskubideen Europako Konbentzioaren eta Europako Gizarte Gutunaren arabera, honako baldintzak bete behar direla:

1. Erakunde demokratikoak eratzea, gobernuaren onespena herritarren esku egon dadin.
2. Pertsonen eskubide guztiak bermatzea, bereziki adierazpen-askatasuna, gobernuaren zentsurarik gabe.
3. Erkidego naturalen izaera berezia aitortzea.

1917ko Otsaileko Iraultza

• San Petersburgon (orduan Petrograd), herria, langileak eta soldaduak Nikolas II.a tsarraren aurka altxatu ziren.
• Tsarrak abdikatu eta behin-behineko gobernua eratu zen Lvov eta Kerenskiren gidaritzapean.
• Behin-behineko gobernuak errepublika liberal parlamentario bat ezarri nahi zuen Errusian (estatu burges bat).
• Behin-behineko gobernuaren alde alderdi burgesak eta mentxebikeak agertu ziren. Kontra, berriz, boltxebikeak zeuden, sobietetan gero eta indar handiagoa hartzen ari zirenak.

Boltxebikeen Urriko Iraultza

• Boltxebikeek "Bakea, ogia eta lurrak" leloa hartu zuten, langile eta nekazarien babesa lortzeko.
• Boltxebikeak 1917ko urriaren 15ean altxatu ziren, eta San Petersburgo hartu zuten. Iraultza hedatuz joan zen hiri nagusietan.