Gerra Hotza: jatorria, blokeak eta gatazka nagusiak

Gerra Hotza Bigarren Mundu Gerraren ostean sortu zen mundu mailako tentsio eta aurrez aurreko egoera izan zen, bi bloke ideologiko eta politiko nagusiren artean: alde batetik, Ameriketako Estatu Batuak (AEB) buru zituen bloke kapitalista-demokratikoa, eta bestetik, Sobietar Batasuna (SESB) buru zuen bloke komunista. Gatazka militar zuzenik egon ez bazen ere, arma atomikoen mehatxuak eta eragin-eremuen lehiak markatu zuten aro hau.

1. Gerra Hotzaren Kontzeptua eta Munduaren Zatiketa

Gerra Hotza, izenak dioen bezala, ez zen izan aurrez aurreko gatazka militarra, baizik eta bi superpotentzien arteko tentsio eta lehia etengabea. Mundua bi bloketan banatu zen, ideologia, ekonomia eta politika desberdinetan oinarrituta. Arma atomiko gero eta boteretsuagoen garapenak "izuaren oreka" sortu zuen, non inork ez zuen gerra nuklear bat hastera ausartzen. Aldi berean, inperialismoaren menpe zeuden lurraldeen deskolonizazio prozesua bultzatu zen, sarritan bi blokeen arteko lehia eremu bihurtuz.

2. Jatorria

Gerra Hotzaren jatorria Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren sortu zen. 1941ean, AEBk, SESBk eta Britainia Handiak aliantza militarra sinatu zuten, Alemaniak Sobietar Batasunari eraso zion urtean. Hasiera batean, aliantza honek gerra osteko egoera baretu eta bakea ekarriko zuela uste zen, mendebaldeko demokrazien eta Sobietar Batasunaren arteko lankidetza eta bizikidetza hobetuz. Baina II. Mundu Gerra amaitutakoan eta amankomunean zituzten etsaiak (Alemania eta Japonia) desagertzean, AEB, SESB eta Britainia Handiaren arteko desberdintasun ekonomiko, politiko eta ideologikoak agerian geratu ziren. Hein batean, horrek sorrarazi zuen Gerra Hotza.

3. Blokeen Sorkuntza

Bi blokeen sorreran hainbat urrats garrantzitsu egon ziren:

1. Altzairuzko Hesia

   Eragin-eremuak Yaltako eta Potsdamgo Konferentzietan zehaztu ziren. Komunistek, SESBren babesarekin, eremu sobietarrari zegozkion herrialdeetan boterea eskuratu zuten. Herrialde horien eta Europako gainerako herrialdeen arteko zatiketa-lerroari Altzairuzko Hesia deitu zitzaion.

2. Truman Doktrina eta Marshall Plana

   Harry S. Truman presidente estatubatuarrak zuzendutako hitzaldi batean, AEBk komunismoaren aurka zeuden herrialdeen multzoa zuzendu behar zutela adierazi zuen. Beraien helburua komunismoaren hedapena gelditzea zen. Ekonomiari dagokionez, Marshall Plana garatu zen 1948 eta 1951 artean. Plan honen bidez, Europako nekazaritza eta industriaren berreraikuntza sustatu, moneta-oreka berreskuratu eta merkatuak ireki nahi ziren. Sobietar Batasunak, Jdanov Doktrinaren ildotik, Kominform Plana sustatu zuen erantzun gisa.

3. NATO eta Varsoviako Ituna

   Washington Itunaren ondorioz (1949), Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea (NATO) sortu zen. Erakunde honen helburua askatasun demokratikoak defendatzea eta kideen defentsarako kooperazioa bultzatzea zen, Sobietar Batasunaren mehatxuari aurre egiteko. Gaur egun ere baliabide militarrak baditu ere, arazoen konponbide diplomatikoa bultzatzen du.

   Bestalde, Varsoviako Ituna 1955ean sinatu zen, Alemaniako Errepublika Federala NATOn sartu zenean. Sobietar Batasunak zuzendutako erakunde militarra zen, Europa Ekialdeko herrialde komunistak barne hartzen zituena. Bere helburu zehatza Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen mehatxua indargabetzea zen.

4. Gatazka Nagusiak

Gerra Hotzaren garaian, bi blokeen arteko tentsioak hainbat gatazka armatu eta krisi eragin zituen munduko hainbat lekutan:

1. Greziako Gerra Zibila (1946-1949)

   Gerra Hotzaren lehen gatazka nagusietako bat Grezian gertatu zen. Bi alde nagusi zeuden: Greziako gobernuaren armada (monarkikoak, mendebaldeko potentziek babestuak) eta Greziako Armada Demokratikoa (komunistak, Sobietar Batasunak eta Jugoslaviak babestuak).

2. Koreako Gerra (1950-1953)

   II. Mundu Gerra amaitu ondoren, Korea bi zatitan banatu zen: Iparraldea komunisten menpe (Sobietar Batasunak babestua) eta Hegoaldea erregimen nazionalistaren menpe (AEBk babestua). 1948. urtean bi eremuetan estatu independenteak sortu ziren: Ipar Korea (Herri Errepublika Demokratikoa) eta Hego Korea (Koreako Errepublika). 1950ean, Ipar Koreako tropek, Txinak eta Sobietar Batasunak lagunduta, Hegoaldea inbaditu zuten, Koreako Gerra hasiz.

3. Arabiar-Israeldar Gatazka

   Gatazka larrienak Ekialde Hurbilean gertatu ziren, 1947an hasitako eztabaidekin. Nazio Batuek lurraldea bitan zatitzea proposatu zuten: bata arabiarra eta bestea judua. Arabiarrek ez zuten zatiketa hori onartu, eta Israelen aurka egin zuten. 1949an, eskualde arabiarra banatu egin zen, eta Israelgo Estatua finkatu zen, etengabeko tentsio iturri bihurtuz.

4. Berlingo Blokeoa eta Harresiaren Eraikuntza

   Berlin, eremu komunistan kokatua, Varsoviako Ituneko herrialdeek blokeatu zuten 1948an, errepideak eta trenbideak moztuz. Aliatuek hegazkinak erabili zituzten bizilagunak hornitzeko (Berlingo Aire-zubia). Geroago, 1961ean, Ekialdeko Alemaniako Errepublika Demokratikoak Berlingo Harresia eraiki zuen, Ekialdeko Berlinetik Mendebaldera ihes egiten zuten herritarrak geldiarazteko.

5. Vietnamgo Gerra (1955-1975)

   Bigarren Mundu Gerra baino lehen, Indotxina Frantziaren mende zegoen. 1954an, armada frantziarra garaitua izan zen, eta hiru estatu independente sortu ziren: Vietnam, Laos eta Kanbodia. Vietnam bitan zatiturik geratu zen: eremu komunista iparraldean eta komunisten aurkako eremua hegoaldean. Hegoaldean, Vietcong gerrilla sortu zen. AEBk esku hartzea erabaki zuen, eta horrela hasi zen gerra: AEB eta Hego Vietnamen aurka Ipar Vietnam eta Vietcong. Vietcongek aurrera egiten zuen bitartean, estatubatuarrek atzera egin zuten. 1975ean, lurralde osoa bateratu eta erregimen komunistaren menpe geratu zen.

5. Amaiera

Gerra Hotzaren azken urteetan tentsio gehiago izan ziren, hala nola Pragako Udaberria, Txinako Iraultza, Suezko Krisia eta Poloniak eta Hungariak irekitzeko egindako ahaleginak. Azkenik, 1989an, Berlingo Harresia erortzearekin batera, Gerra Hotza amaitu zen, Sobietar Batasunaren desegitearen atarikoa izanik.