Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Definizioak

Eguraldia

Atmosferak une eta leku jakin batean duen egoera da. Oso aldakorra da, eta behaketa zuzenen bidez zehazten da. Eguraldia aztertzen duen zientzia Meteorologia da.

Klima

Atmosferak leku jakin batean duen batez besteko egoera da. Eguraldiak baino ezaugarri egonkorragoak ditu. Leku jakin batean urtean zehar egiten duen eguraldia aztertuz eta batez besteko balioak estatistikoki kalkulatuz zehazten da. Klima aztertzen duen zientziari Klimatologia deritzo.

Ekintza Gunea (Presio Eremuak)

Goi eta behe presio eremuak dira.

Presio Atmosferikoa

Aireak gainazal unitate baten gainean eragiten duen presioa da. Barometroarekin neurtzen da, eta eguraldi mapetan presio bereko puntuak isobara lerroen bidez lotzen dira.

• Goi presio guneak (Antizikloiak)

Kareharrizko eremua

Kareharria: Pitzadurak edo diaklasak eratuz hausten den arroka gogorra da, eta ur azidoetan azkar disolbatzen da. Harri sedimentario karbonatikoa da.

1. Lapiatza

Lapiazak edo lenarrak tabike gutxi-asko zorrotzek bereizitako ildoak eta zuloak dira. Jariatze-urek isurialdeetan eragiteagatik eratzen dira ildoak (isurialdeko lapiazak), bai eta gainazal pitzatuetan eragiteagatik ere (mahai-itxurako lapiazak). Zuloak hutsune txikiak dauden lekuetan eratzen dira, hutsune horietan ura biltzen baita (harrizko itsasoa edo lapiaz albeolarra).

2. Zintzurra

Zintzurrak haran estuak eta sakonak dira, eta ibaiek eratutako isurialde malkartsuek inguratzen dituzte.

3. Poljea

Poljea haran luze eta itxi antzeko sakonune bat da, tamaina handikoa, arroka...

Espainiako erliebe-unitate nagusiak

Iberiar penintsulako erliebea Goi Lautadaren inguruan antolatzen da. Mendikate Zentralak bi sektoretan banatzen du: Ipar eta Hego Goi Lautadak. Hegoaldekoa gorabeheratsuagoa da Toledoko Mendiak direla eta. Goi Lautadaren inguruan zenbait ertz menditsu (Galiziako Mendigunea, Kantauriar Mendikatea, Iberiar Mendikatea…), kanpo-sakonune (Ebro, Guadalquivir) eta periferiako mendikate (Pirinioak, Euskal Mendiak, Mendikate Betikoa…) daude. Lau unitate morfoestruktural bereizten ditugu:

1. Goi Lautada

   600-800 metroko altitudea duen ordoki garaia da, Aro Primarioan sortutakoa. Aro Tertziarioan, alpetar orogenesiak ia Iberiar Goi Lautada guztia deformatu eta suntsitu zuen. Hiru unitate bereiz daitezke:

   • Antzinako zokalo

Prozesu Geologikoak

Meteorizazioa: Higaduraren aurretik gertatzen da. Kanpo-eragile geologikoen eraginez harria hautsi edo disgregatzea da. Sortutako harri zatiei klasto deritze.

Garraioa: Agente geologikoek materialak garraiatzea da.

Higadura: Garraio horiek mugitzerakoan sortzen den higadura da, bai harri zati horietan, bai ukitzen dituzten gainazaletan.

Sedimentazioa: Garraio prozesua amaitutakoan higatutako materialak metatzeko prozesua da.

Lurzorua Sortzeko Urratsak

1. Agente geologikoek meteorizazio fisikoa eta kimikoa eragiten dute.
2. Materia organikoa sortzen da.
3. Izaki bizidunak garatzen dira, lurra atxikitzen dute eta materia organikoa ematen dute.
4. Azkenik, landare eta animalia gehiagok ekosistema okupatzen dute.

Lurzoruko Horizonteak

O horizonta:

Era Tertziarioa eta Alpetar Orogenia

Era Tertziarioan (68-1,7 milioi urte), Alpetar orogenia gertatu zen, eta aldaketa handiak eragin zituen Iberiar penintsulako erliebean.

a) Mendikate alpetarrak altxatu ziren, antzinako mendiguneen arteko fosa piriniotarrean eta betikoan jaikitako materialak tolestu zirenean. Mendiguneak, hain zuzen, tope gisa aritu ziren. Horrela, Pirinioak eta Mendikate Betikoak sortu ziren: lehenak, Hesperiar mendigunearen, Akitaniakoaren eta Ebrokoaren artean (azken hori hondoratu egin zen); besteak, Mendigune betiko-rifearraren eta Hesperiar mendigunearen artean.

b) Sakonune prealpetarrak eratu ziren mendikate berriekiko paralelo: Ebroko sakonunea, Pirinioekiko paralelo; eta Guadalquivirrekoa, Mendikate Betikoekiko paralelo....

Euskal Herriko Erliebe Unitateak

Sarrera:

Euskal Herria ipar hemisferioko alde epelean dago. Lurraldea Pirinioen mendebaldeko muturrean kokatzen da, Bizkaiko golkoaren inguruan 20.000 km², 7 lurraldetan banatuta.

Euskal Herriko erliebea, neurri handian, aro Tertziarioko orogenesi alpetarrean eratu zen. Orogenia alpetarrean plaka Iberiarrak eta Europarrak talka egin zuten plaka Afrikarraren bultzadaz, eta ondorioz, materialak altxatu eta tolestu egin ziren hainbat fasetan. Orduan, Pirinioak sortu ziren horiekin batera Euskal Mendiak ere. Itsas jatorriko material sekundarioak, Tertziarioak eta Paleozoikoak ageri dira.

Erliebea:

Euskal Herriko erliebea 3 unitatek osatzen dute:

• Pirinioak: Pirinioen ardatza; Hego Euskal Herriaren hegoaldetik. Nafarroaren

Kanaria Uharteetako Erliebea

Kanarietako erliebe-mota bolkanikoak era askotakoak dira:

Erliebe Bolkaniko Motak

• Kono bolkanikoak: Gailurrean irekiak diren kono-itxurako goraguneak dira (adibidez, Tenerifeko, La Palmako eta Lanzaroteko sumendi batzuk).
• Galdarak: Zirkulu-formako krater handiak dira.
• Malpaís: Laba-jario zaharrez osatutako eremu malkartsuak dira.
• Dikeak eta rokeak: Magma isurtzeko hodiak dira.
• Sakanak: Haran estuak, malkartsuak eta ibilbide laburrekoak dira.

Kanarietako Kostaldea

• Itsaslabar handiak.
• Hondartzak (adibidez, Kanaria Handiko Maspalomas).

Euskadiko Erliebea

Euskadiko erliebea bi unitate nagusik osatzen dute: Euskal Mendiak eta Ebroko Zokogunea.

Euskal Mendiak

Pirinioak eta Kantauriar mendilerroaren bertako sektorean kokatuta daude....

Prezipitazio motak eta haien jatorria

Prezipitazio konektiboak

Airea gune jakin batean berotu eta gora egitean (korronte nahiko bortitzak) sortzen dira. Airea lurrazaleko alde beroagoak ukitzean berotzen da; hortaz, gora egiten du. Gorantz egin ahala, dilatatu eta hoztu egiten da, eta aire-masa hori bizkorrago iristen da ihintz-puntura; ondorioz, ur-lurruna kondentsatzen da eta hodeiak eratzen dira. Prezipitazio mota horretan tantak handiak izaten dira; izan ere, diametro eta pisu jakin bat behar izaten dute erortzeko.

Prezipitazio orografikoak

Airea gorabehera topografiko handi samarren gainetik pasatzean sortzen dira, hala nola mendi baten gainetik. Aire hezeak mendian gora egitean eta tenperatura baxuagoa aurkitzean, ur-lurruna kondentsatzen...

Kanbriarraurrea: Iraganik urrunena

• Hadearra (4.500-4.000 Ma): Sumendien jarduera biziak gas ugari isuri zuen eta atmosfera primitibo bat sortu zen. Ur-lurruna kondentsatzean, prezipitazioak sortu ziren eta hidrosfera agertu zen.
• Arkearra (4.000-2.500 Ma): Lurrazal solidoa eratu zen eta plaken tektonika hasi zen.
• Proterozoikoa (2.500-541 Ma): Atmosferako eta ozeanoetako oxigeno librea areagotzen hasi zen. Zelula eukariotoak eta organismo zelulaniztunak agertu ziren.
• Rodinia izeneko superkontinentea eratu zen. Glaziazio handien ondorioz, gure planeta elurrezko bola handi bat zen.

Paleozoikoa: Biziaren aniztasuna

• Paleozoikoko bi periodotan, Kanbriarrean (541-485 Ma) eta Ordoviziarrean (485-443 Ma), alga zelulaniztunak eta lehenengo ornogabe taldeak