Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Unibertsoa eta Izarren Eboluzioa

Unibertsoa sortu eta 300.000 urtera argia sortu zen eta norabide guztietan sakabanatu zen. Gaur egun horren arrastoa jaso dugu eta hondoko irradiazio deritzogu. Hori Leherketa Handiaren (Big Bang) frogatzat hartzen da.

Galaxiak aztertu zituztenean, konturatu ziren elkarrengandik urruntzen ari direla. Ondorioz, galaxia gehienetatik datorkigun argiaren espektroa gorrirantz desplazatuta dago. Zenbat eta desplazamendu handiagoa izan, orduan eta gerturatze/urruntze abiadura handiagoa da. Unibertsoa handitzen doan heinean, galaxien artean espazio berria sortzen da.

Unibertsoak duen masaren arabera, bi aukera planteatzen dira:

• Zabaltzen jarraitzea, guztiz hoztu arte.
• Grabitazio-indarrari esker berriro elkartzen hastea;

Harri Sedimentarioen Eraketa: Litifikazioa eta Fosiltzea

Litifikazioa: Sedimentuen Harri Bihurketa

Sedimentuak harri sedimentario bihurtzen dituen prozesu multzoari litifikazio esaten zaio. Prozesu horiek sedimentuei eragiten diete, horiek lurrazalean bertan edo lurrazaletik hurbil daudenean, eta, hortaz, presio eta tenperatura moderatuetan gertatzen dira, hau da, baxuak izaten dira beste harri mota batzuk sortzen diren litosferaren eremu sakonagoetakoekin alderatuta.

Sedimentu gainean geruza berriak jalkin ahala, aldatu egiten dira horiek jasaten dituzten baldintzak, eta aldaketa horren ondorioz gertatzen da litifikazioa. Litifikazioaren barruan hainbat prozesu bereizten dira:

1. Trinkotzea

Gaineko sedimentuen pisua jasaten dutenez, estu-estu elkartzeko...

Iberiar Penintsularen Ezaugarri Geografikoak

Forma eta Kokapena

Iberiar penintsula Europako hiru penintsula handietako bat da, hego-mendebaldean kokatua, Ipar hemisferioan. Forma pentagonal irregularra du, eta haren erpinak hauek dira:

• Finisterre lurmuturra
• San Vicente lurmuturra
• Tarifako punta
• Gatako lurmuturra
• Creuseko lurmuturra

Erliebearen Unitate Nagusiak

Iberiar penintsulako erliebea unitate hauetan banatzen da:

1. Erdialdeko Goi-lautada: Ipar eta Hego goi-lautadetan banatua.
2. Goi-lautadaren barruko mendikateak: Erdialdeko Mendikatea eta Toledoko Mendiak.
3. Goi-lautada inguratzen duten mendikateak: Galiziako mendigunea, Kantauri mendikatea, Mendikate Iberikoa eta Sierra Morena.
4. Goi-lautadaz kanpoko mendikateak: Pirinioak, Kataluniako kostaldeko mendikatea

Eremu Kareharrizkoa

Aro Sekundarioko harriek osatzen dute, Aro Tertziarioan tolestu zirenak. Eremu honek "Z" alderantzikatu baten forma du, Pirinioen aurrealdetik Mendikate Subbetikoraino hedatuz. Harri nagusia kareharria da, eta honek erliebe konplexu eta berezia sortzen du: erliebe karstikoa.

Erliebe karstikoaren forma nagusiak

• Lapiaz edo lenarrak: Trenkada zorrotzek edo ez hain zorrotzek banandutako ildoak edo barrunbeak dira.
• Zintzurrak: Ibaiek sortutako haran estu eta sakonak dira, isurialde malkartsuz inguratuak.
• Poljeak: Hondo horizontaleko sakonune luzangak dira. Ur-lasterrek zeharkatzen dituzte, eta hauek desagertu eta lurpetik mugi daitezke.
• Dolinak edo torkak: Ura gelditzen den lekuetan sortutako barrunbe handiak dira. Alboko beste batzuekin

Mobilismoaren Sorrera eta Kontinenteen Jitoa

Alfred Wegener eta Teoria Mobilista

Buru Hausgarri Kontinentala: 1915ean Alfred Wegener alemaniar meteorologoak Kontinenteen eta ozeanoen jatorria liburua argitaratu zuen. Horrela sortu zen Teoria Mobilista. Teoria mobilistek diote Lurraren historian kontinenteak lekuz aldatu direla. Haien aurkakoek, berriz, kontinenteak horizontalean ezin direla mugitu diote.

Mobilismoaren aldeko argudioak

• Argudio geografikoak: Wegenerren kasuan ere abiapuntua kontinenteen forma izan zen; buru hausgarri erraldoi bateko zatiak balira bezala ahokatzen zutela zirudien. Itsas mailaren aldaketa etengabeak eta itsasertzeko higadura-prozesuak kontuan hartzen baditugu, ahokatzea perfektua izatea izango zen harrigarriena.
• Argudio

Mendigune Zaharra / Mazizo Zaharra

Aro tertziarioan sortutako mendiak dira, zokaloko bloke bat berriz altxatzearen eraginez, alpetar orogenesiaren presioak direla eta. Materialak paleozoikoak dira. Gaur egun, mendigune horiek itxura biribilduak eta tontor lauak dituzte, higidura handiko inguruak baitira.

Tolestura-mendikatea

Aro tertziarioko alpetar orogenesian sortutako goraguneak dira, itsasoak aro sekundarioan jalkitako material sedimentarioak, batez ere kareharriak, tolestean sortutakoak. Gaur egun, aldapa handiak eta forma malkartsuak dituzte; izan ere, gazteak direnez, higadurak oraindik ez ditu leundu.

Arro Sedimentarioa edo Sakonuneak

Aro tertziaroan sortutako inguru hondoratuak dira, eta sedimentuz bete ziren, batez ere buztinez eta kareharriz....

Itsas erlieve nagusiak

• Ordoki abisalak: Oso ordoki zabalak dira eta itsaspean daude.
• Dortsala ozeanikoa: Ilaran dauden pitzaduradun sumendiak; laba isurtzen dute.
• Sumendi erliebe bakartuak: Sumendi bakartuak, jarduera bolkaniko puntual baten ondorioz sortuak.
• Fosa ozeanikoa: ildo luzangak, sakonera handikoak.
• Uharte arkuak: Mendikate bolkanikoak, itsasotik azaleratzen dira.
• Peni-ordokiak: Ordoki zabalak, agente geologikoek sortutako higiduraz sortuak.
• Mendikateak: Materialak tolestuta edo sumendi jardueraz sortutako mendi multzoak.
• Rifta: Sakonune luzangak dira.
• Plataforma kontinentalak: Azal kontinentalaren zatia, itsasoak estaltzen duena.
• Kontinente ezpondak: Kontinenteen ertzak dira; malda handiko zonaldeak.
• Arro sedimentarioak: Lurraren gainazaleko

Lurraren Barne Dinamika eta Fenomeno Geologikoak

1. Barne Beroa eta Gradiente Geotermikoa

Lurraren gainazaletik barrualdera sakondu ahala, tenperatura pixkanaka igotzen joaten da.

• Gradientea: Tenperaturak Lurraren gainazaletik barrualdera duen hazkundea.
• Adibidea: Gainazaletik hurbil, kilometro bakoitzeko 30ºC igotzen da tenperatura.

2. Higidura Geologiko Nagusiak

Lurrazalaren higidurak bi motatakoak izan daitezke:

• Kontinenteen Jitoa: Kontinenteen higidura horizontalak eta motelak dira.
• Isostasia: Lurrazalaren higidura bertikalak eta geldoak izaten dira. Leku batzuetan lurrazala hondoratu edo altxatu egiten da.

3. Bolkanismoa eta Magmaren Jatorria

Bolkanismoa Lurrazalaren barruan urtutako harriak gainazalera irtetea eragiten duen fenomenoa da.

Magmaren

Unibertsoaren eta Lurraren Sorrera

Big Banga eta Izarren Eboluzioa

Big Banga (Orain dela 13.700 milioi urte)

Dena kontzentratuta zegoen dentsitate handian eta bolumen txikian. Egoera ezegonkorra zen, lehertu arte. Protoiak, neutroiak eta elektroiak eratu eta sakabanatzen hasi ziren.

Izarren eta Nebulosen Sorrera

Big Bangaren ondoren, izarren sorrera gertatu zen. Horrela sortutako izarretan, nebulosak sortu ziren.

Gaur egun, unibertsoan galaxiak, izarrak, Eguzki Sistema eta nebulosak (adibidez, Esne Bidea) aurkitzen ditugu.

Teoria Nebularra eta Eguzki Sistemaren Eraketa

Zeruan izarrak, planetak eta hautsa aurkitzen dira. Izarren arteko hauts eta gasezko hodeietan (nebulosetan), materia hori kolapsatu eta kondentsatu ahala, sistema berriak sortzen dira....

Eremu silizeoa

Eremu silizeoa granitoa, kuartzitak, gneisa eta arbelak dira batez ere. Zokaloaren azaleratzeak dira eta penintsulako mendebaldean hedatzen dira:

• Galizia eta Asturiasko mendebaldea.
• Leongo mendiak, Zamora eta Salamanca aldeko penillanurak.
• Portugalgo ipar eta erdialdea.
• Extremaduraren parte handi bat.
• Erdialdeko Mendikatea, Toledoko mendiak eta Sierra Morena.
• Erdiko Pirinioak.

Klima epel eta hezearen eraginez, eremu hau osatzen duten materialek aldaketa kimiko handia jasaten dute. Granitoaren kasuan, urak feldespatoari eta mikari erasotzen die, buztin bihurtzen ditu, eta kuartzoa aske geratzen da. Beraz, harea eta buztinezko nahastea eratzen da.

Mendikate zaharrek bizkarralde kizkurtuak edo harri biribileko blokeak ageri dituzte; kuartzitek,...