Iberiar penintsulako eta Euskadiko geografia fisikoa

Espainiako erliebe-unitate nagusiak

Iberiar penintsulako erliebea Goi Lautadaren inguruan antolatzen da. Mendikate Zentralak bi sektoretan banatzen du: Ipar eta Hego Goi Lautadak. Hegoaldekoa gorabeheratsuagoa da Toledoko Mendiak direla eta. Goi Lautadaren inguruan zenbait ertz menditsu (Galiziako Mendigunea, Kantauriar Mendikatea, Iberiar Mendikatea…), kanpo-sakonune (Ebro, Guadalquivir) eta periferiako mendikate (Pirinioak, Euskal Mendiak, Mendikate Betikoa…) daude. Lau unitate morfoestruktural bereizten ditugu:

1. Goi Lautada

   600-800 metroko altitudea duen ordoki garaia da, Aro Primarioan sortutakoa. Aro Tertziarioan, alpetar orogenesiak ia Iberiar Goi Lautada guztia deformatu eta suntsitu zuen. Hiru unitate bereiz daitezke:

   • Antzinako zokalo paleozoikoa: Iberiar penintsularen mendebaldean bakarrik dago (Zamora, Salamanca eta Extremadurako penilautadak). Material nagusia silizeoa da (granitoa, arbela eta kuartzita). Leku batzuetan uharte-mendiak edo hondar-erliebeak ageri dira. Penilautaden eta Iberiar Goi Lautadaren arro sedimentarioen ukipen-guneetan arroila sakonak daude.
   • Goi Lautadaren barruko mendilerroak: Aro Tertziarioan sortu ziren, alpetar orogenesiaren ondorioz. Material nagusiak granitoa, arbela eta gneisa dira. Forma biribileko eta tontor lauko eremuak dira. Bi mendilerro bereizten dira:
     • Erdialdeko Sistema: garaiagoa da eta Goi Lautada erditik zatitzen du (Somosierra, Guadarrama, Gata…).
     • Toledoko Mendiak: baxuagoak dira, Hego Goi Lautada bitan banatzen dute eta Tajo eta Guadiana ibaien arroak bereizten dituzte. Ezagunena Guadalupe da.
   • Goi Lautadaren barruko arro sedimentarioak: Aro Tertziarioan sortu ziren.
     • Paramoak: kareharrizkoak, lauak eta garaiak dira. Ibaien higadurak U itxurako haranak sortu ditu.
     • Landazabalak: ibaiek zeharkatutako lautada baxuak dira, ezagunenak Duero, Tajo eta Guadiana ibaiek zeharkatzen dituztenak.
     • Aldapak: paramoen eta landazabalen arteko eremu inklinatuak dira. Ipar Goi Lautadako arroa garaiagoa da (Duerokoa), eta Hego Goi Lautadako arroa baxuagoa da (Tajo eta Guadiana).

2. Goi Lautadaren ertz menditsuak

   Aro Tertziarioan sortu ziren. Hauek dira nagusiak:

   • Galiziako Mendigunea: Ipar-mendebaldean aurkitzen da eta material paleozoikoak ditu. Erliebean, altuera txikiko mendi biribilduak ageri dira (Segundera, Cabrera eta Los Ancares).
   • Kantauriar Mendikatea: Bi sektore bereizten dira:
     • Mendebaldeko sektorea (Asturiasko Mendigunea): Aro Tertziarioan sortu zen, alpetar orogenesia altxatu zenean. Material paleozoikoak (arbela eta kuartzitak) ditu. Erliebea Appalache erakoa da (Europako Mendiak).
     • Erdialdeko sektorea: Aro Tertziarioan sortua eta tolestura sekundarioen materialez osatua. Material nagusia kareharria da.
   • Iberiar Sistema: Aro Tertziarioan sortutako mendikate ertaina da. Material nagusia kareharria da. Bi sektoretan bereizten da:
     • Iparraldeko zatia: NW-SE norabidean, mendikate altuenak dira (Moncayo eta Demanda).
     • Hego-ekialdeko zatia: Soriatik aurrera, Iberiar Mendikatea bi adarretan zatitzen da: barrukoa edo Gaztelakoa (Albarracin) eta kanpokoa edo Aragoikoa (Javalambre, Gúdar). Biak fosa tektoniko batek bereizten ditu (Calatayudeko fosa).
   • Sierra Morena: Ez da berez mendikate bat, Goi Lautada eta Guadalquivir harana banatzen dituen faila erraldoitzat hartu da. Mendilerro nagusiak: Madrona, Pedroches eta Aracena.

3. Kanpoaldeko sakonuneak

   Ebro eta Guadalquivir ibaienak dira. Aro Tertziarioan sortutako arro edo fosa aurrealpetarrak dira. Sedimentu tertziario eta kuaternarioz beterik daude. Itxura triangeluarra dute eta erliebeak ia horizontalak dira.

   • Ebroren sakonunea: Pirinioekiko paraleloa da. Lehenengo itsasoa izan zen, gero aintzira, eta orain Ebrok itsasora irekitzen du. Pirinioek, Iberiar Mendikateak eta Kataluniako Kostaldeko Mendiek inguratzen dute.
   • Guadalquivirren sakonunea: Mendikate Betikoaren paraleloa da, Sierra Morena eta Ozeano Atlantikoaren artean dago. Lehen itsasoa izan zen eta gero aintzira edo albufera. Material nagusia buztina da.

4. Kanpoaldeko mendikateak

   Aro Tertziarioko alpetar orogenesian sortu ziren eta material nagusia kareharria da.

   • Pirinioak: Egitura konplexua dute. Hiru sektoretan banatzen dira:
     • Ardatza: erliebe malkartsua du, eta bertan daude mendikateko altuera handienak: Aneto, Montes Malditos eta Monte Perdido.
     • Pirinioaurreak: ardatzaren hegoaldean daude eta material nagusia kareharria da. Leunagoak eta baxuagoak dira. Ardatzarekiko paraleloak diren bi lerrotan egituratzen dira.
     • Erdiko sakonunea: sakonune luze eta estua da, Pirinioaurreko barruko eta kanpoko mendilerroak bereizten dituena.
   • Euskal Mendiak: Zati handienean Pirinioen luzapena da. Material nagusia kareharria da. Forma leun eta altuera ertaineko erliebea du (Aralar eta Gorbeia).
   • Kataluniako Kostaldeko Mendikatea: Pirinioen luzapena da. Bi lerrotan banatuta dago: kostaldearekiko paraleloa eta barrualdekoa.
   • Mendikate Betikoa: Sakonunez bereizitako bi mendi-sistema dira:
     • Mendikate Penibetikoa: kosta inguratzen du. Aro Tertziarioan sortu zen eta materialak paleozoikoak dira.
     • Mendikate Subbetikoa: barrualdean dago. Aro Tertziarioan sortu zen eta material nagusiak kareharria eta margak dira.
     • Sakonune Intrabetikoa: aurreko bi mendikateen artean dago, eta sakonune txikiz osatuta dago. Material tertziarioak ditu (badlands).

EAEko erliebe-unitate nagusiak

Euskal Autonomia Erkidegoko erliebeak bi unitate nagusi ditu:

1. Euskal Mendiak

   Pirinioen eta Kantauriar Mendikatearen artean daude. Batez ere kareharrizko materialez osatuta daude. Alpetar orogenesian sedimentuak tolestu eta forma okertua hartu zuten, Bizkaiko golkoaren paraleloan. Euskal Mendien barruan, hainbat unitate paralelo daude:

   • Iparraldeko mendilerroak: Pirinioaurrearen barruko mendilerroetan zehar hedatzen dira. Material nagusia kareharria da. Muino eta haran baxuagoek osatutako bi korridoretan egituratuta daude: kostaldekoa (Higer lurmuturraren eta Zumaiaren artean) eta hegoaldekoa. Mendi aipagarrienak: Jata, Sollube, Arno, Jaizkibel…
   • Isurialde atlantikoaren eta mediterraneoaren arteko banalerroa: Material nagusia kareharria da eta hainbat forma ematen dizkio erliebe karstikoari (Aizkorri, Gorbeia eta Aralar).
   • Banalerroaren hegoaldeko unitateak: Hiru unitate daude:
     • Arabako Lautada: Pirinioen erdiguneko sakonunearen luzapena da. Material tertziarioz eta kuaternarioz osatuta dago (Zadorra eta Baia).
     • Mendebaldeko haranak: Material nagusia kareharria da.
     • Hegoaldeko mendilerroak.

2. Ebroren sakonunea

   Arabako Errioxan dago. Aro Tertziarioko eta Kuaternarioko materialek osatzen dute (margak, buztina, igeltsua eta kareharria). Erliebea uhindu samarra da. Taula formako hainbat plataforma, mendixka eta ibai-terraza daude.

Iberiar penintsulako arro eta isurialde hidrografikoak

Arro hidrografikoak

Ibai, aintzira edo itsaso berera isurtzen diren urak jasotzen dituen lur-hedadura da. Arro hidrografikoen ezaugarriak:

• Isurialde-banalerroek bereizten dituzte arroak. Banalerroak bi arro bereizten dituzten lerro garaienak dira.
• Arroetan urek sare hierarkiko bat osatzen dute: ibai nagusia, ibaiadarrak eta azpiibaiadarrak.

Iberiar penintsulako arro hidrografikoak hauek dira: isurialde kantauriarreko arroak, isurialde atlantikoko arroak eta isurialde mediterraneoko arroak.

Isurialde hidrografikoak

Itsaso berera isurtzen duten arroen multzoa da. Goi Lautada Iberiar Mendikatetik hasita mendebaldera inklinatuta dago; hori dela eta, ibaien % 69 isurialde atlantikoan itsasoratzen da eta % 31 isurialde mediterraneoan.

• Isurialde kantauriarreko ibaiak: Ibai laburrak dira, kostaldetik hurbil dauden mendietan sortzen direlako. Erregimen nahiko erregularra dute, prezipitazio ugariengatik. Higadura handikoak dira, baina hegalak landareekin babestuta daude. Topografia malkartsua aprobetxatuz, urtegiak eta ekoizpen hidroelektrikorako zentralak eraiki dira.
• Isurialde atlantikoko ibaiak: Ibai luzeak dira, Mediterraneotik hurbil sortu eta Atlantikoan itsasoratzen direlako. Ibai emaritsuak dira eta higadura txikia dute. Erregimena irregularra da, udan agorraldiak izaten dira eta udazkenean goraldiak.
• Isurialde mediterraneoko ibaiak: Laburrak dira, Ebro izan ezik. Ibaiak kostaldetik hurbil dauden mendietan jaiotzen dira. Amildegi itxurako ibaiak dira eta higadura handia dute. Emari txikia izaten dute, eremu horretan prezipitazio gutxi dagoelako. Erregimena oso irregularra da; udan agorraldi handiak eta luzeak izaten dira, batez ere hegoaldean. Udazkenean goraldiak egoten dira, batzuetan suntsitzaileak. Urtegiak beharrezkoak dira emariak erregulatzeko. Uharrak ohikoak dira eta euria egiten duenean agertzen dira; urik gabe daudenean euri-bideak dira.

Iberiar penintsulako arrokak eta erliebe motak

Iberiar penintsula Europaren hego-mendebaldean kokatuta dagoen penintsula da. Espainia, Portugal, Andorra eta Gibraltar daude bertan. Penintsula bi kontinenteren artean dago, Europa eta Afrikaren artean, eta bi ur-masa handiren artean, Ozeano Atlantikoa eta Mediterraneo itsasoaren artean. Hori dela eta, bidegurutze natural eta geopolitikoa da. Iberiar penintsulan aniztasun handia dago naturari eta gizakiei dagokienez. Aniztasun naturala erliebearen ugaritasun handiaren eta klimen arteko kontraste handien eraginez sortzen da, eta, ondorioz, hainbat eratako landaredi, ur eta lurzoru daude. Iberiar penintsulako harkaitz motak hiru multzo handitan banatuta daude: silizeoa, kareharria eta buztina. Banaketa hori geografikoa ere bada, izan ere, harrien izaerak eta ezaugarriek paisaiaren fisionomiari eragiten diote.

Eremu silizeoak (mapako kolorea)

Kantauriar aroko eta Aro Primarioko harri zaharrak dira. Penintsulako mendebaldean eratzen dira: Kantauriar Mendikatea, Mendikate Zentrala, Toledoko Mendiak, Sierra Morena, Pirinioak, Iberiar Mendikatea, Kataluniako Kostaldeko Mendikatea eta Mendikate Penibetikoa. Material nagusiena granitoa da. Klima epel eta hezearen eraginez, eremu hau osatzen duten materialek aldaketa kimiko handia jasaten dute. Erliebea granitikoa da: mendikate zaharrek bizkarralde kizkurtua edo harri biribileko blokeak dituzte, berrocal izenekoak. Granitoa askatzen denean, domo izeneko mendixka leun eta biribilak sortzen ditu.

Kareharrizko eremuak (mapako kolorea)

Aro Tertziarioan tolestutako Aro Sekundarioko arrokaz osatuta daude. Z alderantzizkatu forma dute eta mendigune hauetan hedatzen dira: Euskal Mendiak, Iberiar Mendikatea, Kantauriar Mendikatearen ekialdeko zatia, Pirinioaurrea… Harri nagusia kareharria da. Erliebe konplexua eratzen du (karstikoa):

• Lapiazak: tabike gutxi-asko zorrotzek bereizitako ildoak eta zuloak.
• Arroilak (karkabak): haran estuak eta sakonak dira.
• Poljeak: sakonune luzeak dira.
• Dolinak: ura gelditzen den lekuan eratutako sakonune handiak dira.
• Haitzuloak: lur azpian dauden zulo-sistema naturalak dira.
• Leizeak: lurgaina lurpeko galeriekin komunikatzen duten irekigune estuak dira.

Eremu buztintsuak (mapako kolorea)

Arro kontinentaletan jalkitako buztin eta tuperriek eratzen dute. Aro Tertziarioan tolestutako Aro Kuaternarioko harri sedimentarioz osatuta daude. Ipar eta Hego Goi Ordokietan daude: Ebro eta Guadalquivirren sakonuneak eta hondoratutako eremuetan (Mediterraneoko kostaldeko lautada). Harri nagusia buztina da. Erliebeak horizontalak dira, eta bi motatakoak daude:

• Landazabalak: ibaiek buztinezko egitura horizontalak ebakitzen eta bereizten dituztenean eratzen dira.
• Karkabak: ertzez bereizitako ildo estuak eta sakonak.

Ibai-erregimen motak

Urtean zehar ibai baten emariak aldaketak izaten ditu: agorraldiak eta hazialdiak. Ibaiaren erregimena ibai baten emariak urtaroaren arabera dituen aldaketa da. Erregimena adierazteko, emarien hidrograma deritzen grafikoak erabiltzen dira. Hiru erregimen mota bereizten dira:

• Euri-erregimeneko ibaiak

  Prezipitazioen menpe baino ez daude. Ibaietako emariek eremu klimatiko bakoitzeko prezipitazioak eta gehienekoak islatzen dituzte:

  • Euri-erregimen ozeanikoa: Isurialde kantauriarreko eta Galiziako isurialde atlantikoko ibaiei dagokie. Neguan, ur-goraldiak izaten dira eta udan, ur-agorraldiak. Emaria ez da asko murrizten.
  • Euri-erregimen mediterraneoa: Levanteko kostaldeko ibaiei dagokie. Emaria urria da eta irregularra. Maximoak udaberrian eta udazkenean izaten dira; minimoak, ostera, udan, lehorteekin batera.
  • Euri-erregimen mediterraneo kontinentalizatua: Iberiar penintsulako barruko ibaiak dira, emari handikoak. Maximoak udaberrian eta udazkenean izaten dituzte; minimoak, udan. Udako agorraldiak handiak eta luzeak dira.
  • Euri-erregimen subtropikala: Iberiar penintsulako hego-ekialdean daude. Emari oso urriak eta irregularrak dituzte. Minimoak udan izaten dira, eta maximoak neguan.

• Elur-erregimeneko ibaiak

  Goi-mendietan jaiotzen dira, elurteak ohikoak diren lekuetan. Emari handiena udaberrian izaten da, izotza urtzen denean, eta udazkenean emari txikiena, prezipitazioak elur forma hartzen duelako.

• Erregimen mistoko ibaiak

  Mendi ertainetan sortzen dira (2.500 m-tik beherakoak). Elur eta euri formako prezipitazioak dituzte, prezipitazioen eraginaren arabera:

  • Elur-euri erregimena: Mendi ertainetako ibaiak dira (2.000-2.500 m artean). Emari gehien udaberriaren erdialdera izaten du (maiatza), elurra lehenago urtzen delako, eta bigarren emaria udazkenean izaten da, euri-prezipitazio altuengatik. Emari minimoak udan eta neguan izaten dira; agorraldiak laburrak dira eta ez dira oso gogorrak izaten.
  • Euri-elur erregimena: Mendi ertainetako ibaiak dira (1.600 eta 2.000 m-ren artean). Emari gehien udaberrian izaten da (apirila eta maiatza) eta bigarren emari gehiena udazkenean. Minimoak neguan eta udan izaten dira, azken honetan agorraldi nabariarekin.

Euskadiko urak

Euskadiko ibaiek Bizkaiko golkoko isurialdean eta isurialde mediterraneoan isurtzen dituzte urak.

Isurialde atlantikoa

Bizkaiko eta Gipuzkoako lurralde gehienak hartzen ditu, baita Arabako iparraldeko zenbait haran ere. Isurialde honen ezaugarriak:

1. Distantzia gutxi dago ibaietako goi-adarren eta itsasoaren artean (40-60 km). Ibai luzeenak Nerbioi, Deba, Oria… dira eta laburrenak Oka, Butron, Urumea… Ibaiek malda handia dute (% 25), eta, beraz, higadura-indar oso handia.
2. Ibai-sareak hegoalde-iparralde norabidea du. Ibai-arro asko daude isurialde honetan eta txikiak dira (500-900 km²).
3. Ibaiak oso emaritsuak dira. Euri-erregimen ozeanikoa dute, nahiko erregularra. Udazken-neguan ur altuak izaten dituzte; udan, berriz, baxuak.

Isurialde mediterraneoa

Ebro da urak biltzen dituen ibai nagusia. Arabako lurraldearen zati handiena hartzen du. Isurialde honen ezaugarriak:

1. Ibai-arroen eta Ebroren arteko tartea handiagoa da. Ebro eta Zadorra dira luzeenak. Ibai hauen malda goi-ibarrean hasten da, eta Bizkaiko golkokoa baino txikiagoa da.
2. Ibaien emaria Bizkaiko golkoko isurialdekoa baino txikiagoa da. Ibai-erregimen mediterraneoa dute, oso irregularra. Udaberriko eta udazkeneko prezipitazioekin ur-goraldi handiak egoten dira; udan, ostera, agorraldiak.

Euskal Autonomia Erkidegoko hezeguneen artean, Urdaibaiko eta Txingudiko padurak, Arabako aintzirak eta Arreo aintzira daude.

Definizioak

Geografia

Grezierako ge (lurra) eta graphein (irudikatu eta deskribatu) hitzetatik dator. Geografia Lurraren azterketa da. Beronen itxura, kontinenteak, ibaiak, herrialdeak, mendiak, hau da, aspektu fisikoen eta gizakiarekin erlazionatuta dauden aspektuen arteko harremanak ikertzen dituen zientzia da.

Mendigune zaharra

Aro Tertziarioan eratutako mendiak dira, alpetar orogenesiak eragindako altxamenduaren ondorioz sortuak. Material paleozoikoz osatuta daude, aldaketa kimiko handia jasan duten materialez (kuartzoa, granitoa, eskistoa, arbela). Mendigune horiek forma biribilduak eta gailur lautuak dituzte, higadura-gainazal garaiak baitira. Iberiar penintsulako mendigune zaharrak Erdialdeko Sistema, Toledoko Mendiak, Galiziako Mendigunea eta Kantauriar Mendikatea dira.

Tolestura-mendikatea

Aro Tertziarioko alpetar orogenian sortutako mendi-goraguneak dira, kareharrizko materialez osatuak. Gaur egun aldapa handi eta malkartsuak dituzte. Bi motatakoak daude: tarteko mendikateak (itsasoak zokaloen ertzetan jalkitako materialak oinarri hartuta eratu dira) eta mendikate alpetarrak (itsas fosa luze eta sakonetan jalkitako materialak oinarri hartuta eratu dira).

Arro sedimentarioa

Aro Tertziarioan eratutako eremu hondoratuak dira, buztinezko eta kareharrizko sedimentuekin bete zirenak. Ondorengo orogenesiek eragin ez zietenez, gaur egun egitura horizontalak edo aldapatsuak dituzte. Bi motatakoak izan daitezke: zokalo-arroak (Duero, Tajo eta Guadiana) eta sakonune prealpetarrak (Ebro eta Guadalquivir).

Modelatu karstikoa

Kareharrietan erliebeak hartzen dituen formen multzoa da, kaltzio karbonatoaren disolbatzean sortzen dena. Forma endokarstikoak, lurrazpian eratzen direnak (zulobideak, leizeak, simaK), eta forma exokarstikoak, azalean eratzen direnak (dolinak, arroilak, poljeak eta lapiazak) bereizten dira. Euskal Herrian adibide ederrak eta ugariak ditugu: dolinak (Aralar, Gorbeia, Urdaibai…), poljeak (Oma, Lastur…), arroilak (Arbaiun edo Irunberrikoak).

Arro hidrografikoa

Ibai, itsaso edo aintzira berera isurtzen diren urak jasotzen dituen lur-hedadura da. Ibai-arroko urak itsasoratzen ez badira, arro horri endorreiko deritzo. Arroaren mugak erreka eta ibaiadarrak inguratzen dituzten mendi-gailurren lerroek osatzen dituzte. Hiru arro bereizten dira: isurialde kantauriarreko arroak, isurialde atlantikoko arroak eta isurialde mediterraneoko arroak.

Ibai-erregimena

Ibai baten emariak urtaroaren arabera egiten duen aldaketa da. Prezipitazioen banaketaren eta elur-formako prezipitazioaren araberakoa izaten da. Euri-erregimeneko, elur-erregimeneko eta erregimen mistoko ibaiak bereizten dira. Erlazio zuzena du prezipitazio-motekin eta maiztasunarekin.

Landaredi potentziala

Eremu jakin batean, gizakiaren jarduerak ekosistema naturala aldatuko ez balu, izango litzatekeen landaredi egonkorra. Lurralde batean berez sortzen den landaredia da, lurraren, klimaren eta higaduraren egoerak ezartzen duen etapa ekologikoaren arabera, gizakion eraginik gabe. Kondizio klimatikoak eta erliebearenak kontuan harturik.