Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Herriaren Kokapena

Euskal Herria (E.H.) "euskararen herrialdea" esan nahi du. Pirinioen mendebaldeko muturrean kokatzen da, Bizkaiko golkoaren inguruan. Zazpi herrialdetan banatuta dago: Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa, Zuberoa, Lapurdi eta Nafarroa Beherea.

Unitate Morfoestrukturalak

Unitate morfoestrukturalak erliebeak barrualdean hartzen dituen formak eta eraketak dira. Motak: zokaloak, antzinako mendiguneak, tolestura-mendikateak eta sakonuneak.

Mota Nagusien Ezaugarriak

• a) Antzinako mendiguneak: Aro Tertziarioan sortutako mendiak dira. Orogenia-mugimendu alpetarraren ondorioz zokalo bateko bloke bat altxatzean sortu ziren. Material hauek ere paleozoikoak dira. Gaur egun, gailur leun eta biribilduak izaten dituzte. Euskal Herrian Pirinioetako

Penintsulako Erliebearen Ezaugarri Nagusiak

Iberiar Penintsulako erliebearen eraketak hiru ezaugarri nagusi ditu:

• Itxura trinkoa: Oso zabala da eta kostaldeak zuzenak dira.
• Batez besteko altitude handia: 660 metrokoa da. Europan bigarren postua du, Suitzaren atzetik.
• Erliebe menditsua: Modu periferikoan dago kokatuta.

1. Meseta Zentrala

Penintsulako erliebearen oinarrizko unitatea da. Lehen mailako Orogenesi Hertziniarrean osatua eta Orogenesi Alpetarrean deformatua.

Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Mendebaldean ikus daiteke (Zamora, Salamanca...). Material zaharrez osatua dago (granitoa, arbela...). Meseta zeharkatzen duten ibaiek arroila sakonak sortu dituzte.

Mesetaren Barrualdeko Mendilerroak

Tertziarioan sortu ziren, Orogenesi Alpetarraren ondorioz:...

Mapa litologikoaren iruzkina

1. Eremu silizeoa

Era primarioko harri zaharrez osatua dago: granitoa, arbela eta kuartzitak. Penintsulako mendebaldean aurkituko dugu, eta Kantabriar mendikatearen, Mendikate Zentralaren, Toledoko mendien eta Sierra Morenaren mendebalderantz adarrak ditu. Pirinioen ardatzean, Iberiar mendikatearen eta Kataluniako kostaldeko mendikatearen sektore batzuetan ere ageri da.

Harririk ugariena granitoa da, kristalinoa eta zurruna. Batzuetan, urak granitoa eraldatu, kristalak deskonposatu eta harea horixka bihurtzen du:

• Mendi garaietan: Ura harrien hausturetatik pasatu, izoztean bolumena handitu eta harriak apurtzen ditu; ondorioz, gandor zorrotzak sortzen dira.
• Leku ez hain garaietan: Granitoa apurka-apurka disgregatu egiten

Lurraren Egitura eta Dinamika

Lurraren Osaera eta Mugimendua

Lurreko partikula bat ere ez dago inoiz geldirik, planetaren barrualdeko korronteek bultzatzen baitituzte.

Atmosferaren Osagai Nagusiak

Lurreko atmosferaren osagai nagusiak:

• 78% nitrogeno
• 21% oxigeno
• 1% argona

Osagai hauek berotegi-gasak dira.

Atmosfera Dinamikoa

Airea, lurrazaleko beroa xurgatzen duenean, hedatu egiten da.

Zergatik da likidoa Lurraren gainazaleko ura?

1. Eguzkitik hurbilago dagoelako Jupiterren sateliteak baino.
2. Lurrak masa handiagoa duelako; beraz, grabitate handiagoa du, eta horri esker, atmosfera du.
3. Lurraren atmosferan berotegi-gasak daudelako.

Lurraren Barnealdea

Lurraren barnealdeko geruzak eta haien gutxi gorabeherako sakonerak:

• Lurrazal ozeanikoa: (6-12 km)
• Lurrazal kontinentala:

Zer da berotegi-efektua?

Berotegi-efektua klima berotzen duen prozesu natural bat da, Lurraren hartu-eman erradioaktiboan parte hartzen duena. Atmosferan dauden berotegi-efektuko gasek (BEG) sortzen dute, batez ere:

• Ur-lurruna (eragin gehien duena)
• Karbono dioxidoa (CO₂)
• Metanoa (CH₄)

Efektu hau nekazaritzan eta lorezaintzan erabiltzen diren berotegien analogiaz izendatu da. Hauek espazio itxi batzuk dira, alde bat edo gehiago beira edo plastiko gardenezkoak dituztenak, eguzkiaren beroa igarotzen utziz eta barnean gordez, landareek mikro-klima onuragarri batez goza dezaten.

Giza jardueraren eragina eta arriskuak

Baina giza jarduerak, batez ere azken hamarkada hauetan eta Ipar hemisferioan, altxarazi egin du CO₂ kontzentrazioa eta, aldi berean, arriskuan...

Benioff-en Planua

Benioff ohartu zen Ozeano Barearen Ipar Amerikako kostan sortzen ziren lurrikara guztiak modu berezi batean antolatuta zeudela: sakonera txikieneko gune sismikoak kostatik hurbil gertatzen zirela, eta sakonenak lur barruan, plano inklinatu batean egongo balira bezala. Gainazal horri Benioff-en planoa deitu zitzaion.

Ozeanoen Hondoa

• Hedadura

  Urtean milimetro gutxi batzuk bakarrik zabaltzen dira. Azterketa sismikoek erakutsi zuten ez zela lurrazala bakarrik higitzen, baizik eta litosfera osoa.

• Magnetismoa

  Lurrak eremu magnetiko ezegonkorra du, polaritatea aldatzen duena. Eremu magnetikoak pixkanaka aldatzen dira eta aldatzen direnean, aldaketak harri bolkanikoetan grabatuta geratzen dira.

Kontinenteen Jitoa

Kontinenteak ozeanoen hondoaren...

GL-ren kanpoko sakonuneak:arro aurrealpetarrak,forma traingeluarrekoak.Aro3tziarioan sortu,gero sedimentu 3tziareioz eta 4ternaioz bete ziren eta gaur egun erliebe ia horizontalak dira.2sakonune:1)Ebrorena:pirineoen paraleloa da.Iberia mndikt eta katal-ko kostaldeko mendiktk ixten dute.Itsasoak estali zuenez, itsas eta kontinental materialak ditu.Erliebea:Sotomonte:lur lauak dira, eta erosioak mailuak eta zuloak eratu ditu.Erdigunea:estratu horizontalak dira eta emaitza mahaien eta badlanden erliebea da.2)Guadalquivir:mendikate betikoen paraleloa,hauda, SierraMorena eta O.Atlantikoaren artean.Lehenengo itsasora irekita zegorn,geroago sedimentuengatik,padura zingiratsuak bihurtu ziren.Erliebea:landazabal uhindutak, eta kareharriaren eraginez,...

Goi Lautadaren Ezaugarri Orokorrak

Goi Lautada gutxi gorabehera 600-800 metroko altitudean dago. Aro Primarioan sortu zen, baina Aro Tertziarioko alpetar orogenesian, Goi Lautadako zati handi bat deformatu eta suntsitu zen. Honen ondorioz, hiru zati nagusi bereiz ditzakegu: antzinako zokalo paleozoikoa, barruko mendilerroak eta arro sedimentarioak.

1. Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Antzinako zokalo paleozoikoa Iberiar Penintsularen mendebaldean dago. Erliebea penilautadek edo modu leunean uhindutako higadura-azalerek osatzen dute. Penilautada hauetan, harri gogorrenen ondorioz eratutako uharte-mendiak ageri dira; adibidez, Extremaduran. Penilautaden eta Goi Lautadako arro sedimentarioen arteko ukipen-aldean, ibaiek arroila sakonak sortzen dituzte,...

Kanpo-Prozesu Geologikoak

Kanpo-dinamika geologikoa kanpo-agente geologikoek egiten dituzten funtsezko lau prozesutan oinarritzen da: meteorizazioa, higadura, garraioa eta sedimentazioa. Prozesu horiek gertatzen diren Lurraren gainazaleko guneei ingurune sedimentario esaten zaie.

1. Meteorizazioa

Prozesu honetan, Lurraren gainazalean kanpo-agenteen eraginpean dauden arrokak eraldatu egiten dira dauden tokian bertan, eta material ahulagoak bilakatzen dira. Konposizio-aldaketak eta fragmentazio-mailaren aldaketak eragin ditzake meteorizazioak.

Hiru meteorizazio mota daude:

• Fisikoa
• Kimikoa
• Biologikoa

Meteorizazio Fisikoa

Tenperatura-aldaketek edo beste faktore batzuek arroka zati txikiagoetan puskatzea eragiten dute, baina arrokaren ezaugarriak aldatu...

Kontinenteen Jitoaren Teoria eta Frogak

• Geografikoak: Kontinente batzuen itsasertzen itxura antzekoa denez, baliteke lehen kontinente bakar bat osatu eta geroago bereizi izana.
• Geologikoak: Antzeko egitura geologikoak bereizita daude; hau da, gaur egun ozeanoak daude erdian, baina baliteke lurralde horiek elkartuta egon izana.
• Paleontologikoak: Antzeko fosilak hainbat kontinentetan aurkitu dira; baliteke antzina kontinente horiek elkartuta egon izana.
• Biologikoak: Animalia batzuek kontinenteak bereizi ostean eboluzionatu eta gero espezie desberdinak sortu dituzte.

Plaken Tektonikaren Teoria eta Frogak

• Itsas Hondoko Arroken Adina: Ozeanoen erdian dauden arrokak berriagoak dira kontinenteetatik hurbilago daudenak baino. Horrek itsas hondoa etengabe