Amerikako Iraultza

Amerikako Iraultza Ingalaterra Berriko kolonoen eta Britainia Handiaren arteko gatazka izan zen, kolonoek independentzia lortzean amaitu zena. Britainia Handikoek manufakturak saltzen zizkieten kolonoei, eta kolonoek lehengaiak saltzen zizkieten, baina metropoliek kolonoei industria sortzen oztopatzen zieten.

Amerikako Iraultzaren Kausak

• Kolonoek ez zituzten zergak ordaintzen.
• Ez zuten ordezkaririk parlamentuan.
• Britainia Handiak zergak kobratu nahi zituen.

Amerikako Iraultzaren Legatua

3 botereak banatuta zeuden:

• Botere betearazlea: Presidentea.
• Botere legegilea: Kongresua.
• Botere judiziala: Auzitegi Gorena.

Frantziako Iraultza

Frantziako Egoera, Iraultza Aurretik

• Estamentuzko gizartea zegoen.
• Krisi ekonomikoa zegoen, uzta txarra zegoelako

Gizarte Hitzarmenaren Teoriak

1. Thomas Hobbes (1588-1679): Hitzarmen Menpekoa

• Ikuspegi ezkorra: Izakia berez bortitza eta berekoia da.
• 1651ko Leviathan obra: Gizabanakoek hainbat askatasun eta eskubideri uko egin behar diete beraien gainetik dagoen gobernu-erakundeari boterea emateko.
• Gobernu-erakunde honi "Leviathan Handia" deitzen dio.
• Zeregina: Gizabanakoei segurtasuna ematea.

Hobbesek dio estatu buruek botere absolutua dutela. Zenbat eta botere gehiago utzi gobernuaren esku, orduan eta hobeto gauzatuko du bere zeregina.

2. John Locke (1632-1704): Hitzarmen Liberala

Filosofo britainiar enpirista da (esperientzian oinarritzen da egia ezagutzeko). Gizaki guztiak jatorriz izaera askea, burujabea eta berdina dute. Jatorrizko eskubide batzuk ditugu:...

Gremioak: Erdi Aroko Eskulangintzaren Antolaketa

XII. mendetik aurrera, lanbide bera zuten eskulangile guztiak elkartu eta gremioak eratu zituzten. Gremio bakoitzak estatutu bat egiten zuen, eta lanbide bakoitzeko kide guztiek egin behar zuten estatutuaren zina. Estatutuetan lanbidearen arauak eta elkartekideen eskubideak eta betebeharrak zehazten ziren.

Gremioen Funtzioak eta Kontrola

Gremioek ekoizpena kontrolatzen zuten. Hainbat arlo kudeatzen zituzten:

• Salgaiak egiteko beharrezkoak ziren lehengaiak banatzen zituzten.
• Langile kopurua eta produktuen kalitatea kontrolatzen zituzten.
• Prezioak finkatzen zituzten.

Gremioen Gizarte Laguntza

Lanbideko kideei eta haien familiei ere laguntzen zieten. Kideek kuota batzuk ordaintzen zituzten, eta diru horri...

Giza Digestio eta Arnas Aparatuak

Giza gorputzaren funtzionamendurako ezinbestekoak diren bi sistema nagusi aztertuko ditugu jarraian: digestio-aparatua eta arnas-aparatua. Biek ala biek elikagaiak prozesatu eta energia lortzeko, eta oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatzeko funtsezko zeregina dute.

Digestio-aparatua

Digestio-aparatua elikagaiak digeritu eta mantenugaiak xurgatzeaz arduratzen den organo-multzoa da. Hona hemen bere osagai nagusiak eta funtzioak:

Hestegorria

Faringea eta urdaila lotzen dituen hodi gihartsua da. Hestegorriaren pareten mugimenduari esker, janaria urdailera iristen da.

Urdaila

Digestio-hodiaren zabalgunea da. Urdailaren sarrerari kardia esaten zaio, eta irteerari, berriz, piloroa. Urdailean, elikagaiak digeritzen...

Zelula Definizioa

Nutrizioa, ugalketa eta harreman-funtzioak betetzen dituen unitaterik txikiena da.

Giza zelulak zelula eukariotoak eta konplexuak dira. Zelula txikienak espermatozoideak dira eta handienak obuluak.

Zelularen Egitura

Mintz Plasmatikoa

Zelula inguratzen duen mintz mehea da. Babesa emateaz gain, mantenugaien sarrera eta hondakinen irteera erregulatzen du.

Zitoplasma

Mintz plasmatikoaren barruan dagoen ur-disoluzioa da.

Nukleoa

Egitura esferikoa da.

• Mintz Nuklearra: Bikoitza da eta nukleoa biltzen du.
• Nukleoplasma: Nukleoaren barruan dagoen ur-disoluzioa da.
• Kromatina: Zelula kumeek zelula amaren informazio genetikoa jasotzen dute.
• Nukleoloa: ARNz eta proteinaz osatutako zati esferikoa da. Erribosomak eratzen ditu.

Organuluak

Zitoplasman dauden...

Azido-base kimika eta oxidazio-erredukzio oinarriak

H₃O⁺

Azido sendoak: HCl, HBr, HI, HClO₄, HClO₃, H₂SO₄, HNO₃

Azido ahulak: HF, HCN, HNO₂, CH₃COOH

OH^-

Base sendoak: hidroxidoak (OH)

Base ahulak: NaOH, NH₃, CH₃NH₂...

Gatzen hidrolisia

Azido sendoa + base sendoa = pH neutroa: ez dago hidrolisirik (NaCl → Na⁺ + Cl^-)

Na⁺: NaOH-tik dator, base sendoa, ez hidrolisia.

Cl^-: HCl-tik dator, azido sendoa, ez hidrolisia.

Azido sendoa + base ahula = pH azidoa: hidrolisia (NH₄Cl → NH₄⁺ + Cl^-)

NH₄⁺: NH₃-tik dator, base ahula, hidrolisia. → NH₄⁺ + H₂O → NH₃ + H₃O⁺

Cl^-: HCl-tik dator, azido sendoa, ez hidrolisia.

Azido ahula + base sendoa = pH basikoa: hidrolisia (Na₂CO₃ → 2Na⁺ + CO₃^2-)

Na⁺: NaOH-tik dator, base sendoa, ez hidrolisia.

CO₃^2-: H₂CO₃-tik dator, azido...

Espainiako Restaurazioaren krisia eta diktadurak

Sanjurjada: 1932ko abuztuan Sevillan gertatutako altxamendu militarra, José Sanjurjo jeneralak zuzendua Errepublikaren aurka. Andaluziako militar batzuen, monarkikoen eta latifundistenen babesa izan zuen. Altxamendua porrot egin zuen eta parte hartzaileak atxilotu zituzten.

Semana Trágica

Semana Trágica de Barcelona: 1909ko udan Bartzelonan gertatutako ekintza biolentoei emandako izena. Antonio Maura gobernuak (Partido Conservador) erreserbistak (gehienak langile-klaseko familia-buruak) Marokoko gerrara bidaltzeko dekretua eman zuen. Sindikatuek greba orokorra deitu zuten, eta hiria aste osoan paralizatu zen. Istiluek hildakoak eta eraikin erlijioso eta zibilen suntsiketa eragin zituzten. Errepresioa...

Euskal Herriko Industrializazioa

Bizkaian, Bilbo eta Nerbioi itsasadarraren ezkerraldean siderurgian oinarritutako industria-hazkunde izugarria gertatu zen. Gipuzkoan, industriaren garapen motelagoa eta dibertsifikatuagoa izan zen, Arabak eta Nafarroak nekazal lurraldeak izaten jarraitu zuten.

Bizkaiko Eredua

Industrializazioaren Oinarriak

Bizkaiko industrializazioan hainbat faktore oinarrizkoak izan ziren: industria tradizionalaren presentzia, kokapen geografiko estrategikoa, lehengai garrantzitsuen ugaritasuna eta, 1841etik aurrera, aduanak kostaldera lekualdatzeak Euskal Herria Espainiako merkatuan integratzea.

Industrializazioaren Hastapenak (1841-1876)

Aduanak kostaldera lekualdatu izanak eta kanpo merkataritzaren zailtasunak zirenez, Bilboko...

Teoria Zelularraren Historia eta Jatorria

Mikroskopioak erabiltzen hasi ginenean, teoria zelularra sortu zen. Hasierako mikroskopioak bi lentetako tramankuluak ziren, eta horiei esker hasi ziren zelulak ikusten.

• Leeuwenhoekek (XVII. mendean), mikroskopioak erabiliz, infusorioak (tamaina txikiko izaki bizidunak) aurkitu zituen.
• Robert Hookek, 1665. urtean, kortxo bat aztertzen ari zela mikroskopioarekin, zeldak behatu zituen. Zeldek horma zurrunak zituzten, eta Hookek ZELULA deitu zien (hura ez zen animalia- eta landare-zelulak desberdintzeko gai izan).
• Robert Brownek (XIX. mendean), ehun biziak aztertu zituenean, zelularen nukleoa aurkitu zuen.

Teoria Zelularraren Oinarriak

Schwan zoologoak eta Schleiden botanikoak XIX. mendean enuntziatu zuten teoria...

Gure Galaxia: Esne Bidea

Gure galaxiari Esne Bidea deitzen zaio.

Izarrak eta Eguzkia

Izarrek beren argia eta energia dute. Gure izarraren izena Eguzkia da, handiena.

Planetak eta Lurra

Planetek izar baten inguruan biratzen dute. Gu bizi garen planetak Lurra du izena.

Asteroideak

Asteroide batek planeta bat jotzen duenean, kraterrak sortzen dira. Asteroideek izar baten inguruan ematen dute bira.

Kometak

Kometek Eguzkiaren inguruan ematen dute bira.

Eguzki Sistemako 8 Planetak

8 planeta daude: Merkurio, Artizarra, Lurra, Jupiter, Saturno, Urano, Neptuno.

Unibertsoa eta Big Banga

Gure unibertsoa Big Bang eztandarekin sortu zen.

Galaxiak

Galaxiek hainbat forma dituzte: kiribilak, barradunak, irregularrak, eliptikoak.

Lurraren Higidurak

Lurrak bi higidura ditu:...