Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Zelula Prokariotikoak eta Eukariotikoak

ZELULA PROKARIOTIKOAK: Zelula mintza eta zitoplasma dute, baina ez dute nukleo definiturik.

ZELULA EUKARIOTIKOAK: Zelula osagai nabarmentzen dira: nukleoa, organulu zelularrak dituen zitoplasma eta zelula osoa bildu eta babesten duen zelula-mintza.

Zelula Eukariotikoen Osagaiak

1. Zelula-mintza: Zelula kanpo eraginetatik babesteko eginkizuna betetzen du.
2. Zitoplasma: Bertan gertatzen dira erreakzio-kimiko gehienak.
3. Nukleoa: Zelularen nukleoa zelula osoaren kontrol-zentroa da. Zelula eukariotikoetan zelularen erdialdean egoten da, eta landare-zeluletan alde batean ere ager daitekeen. Honen barruan: kromatina eta nukleoloak daude.

Animalia eta Landare Zelulak

• Animalia-zelula: Mintz meharra eta malgua du, eta ez du

Fixismoa vs. Eboluzionismoa

Fixismoak defendatzen du espezieak independenteak direla eta sortu zirenetik bere horretan iraun dutela, hau da, aldaketarik izan gabe. Eboluzionismoak, berriz, azaltzen du unibertsoa eta bizidun motak nolabaiteko garapenaren emaitza direla, eta espezieen aniztasuna egokitzapenaren eta aldaketen ondorio dela.

Eboluzioaren Teoria Nagusiak

Transformismoa: Lehen Urratsak

Eboluzionismoa XIX. mendean hedatu zen, baina lehen haziak XVIII. mendean erein ziren, transformismoaren bitartez. Transformismoak azaltzen du lehen espezieak eraldatu (transformazioa) eta beste espezie batzuk sortu zirela.

Lamarckismoa: Lehen Teoria Globala

Lamarckismoa eboluzio biologikoaren lehen teoria globala izan zen, eta ezaugarri hauek zituen:

• Pixkanakako

Harreman- eta koordinazio-funtzioak: Zenbait aldaketa (estimulu) hautemateko eta haiei ahalik eta ondoen erantzuteko gaitasuna.

Harreman-elementuak

• Estimuluak: Erantzun bat sorrarazteko gai diren ingurune-aldaketak dira, bai kanpokoak, bai barnekoak.
• Errezeptoreak: Estimuluak hautematen dituzten egiturak dira. Animalietan, zentzumen-organoak gai dira gorputzetik kanpoko estimuluak hautemateko.
• Koordinatzaileak: Animaliek funtzioak koordinatzeko bi sistema garatu dituzte: nerbio-sistema eta sistema endokrinoa.
• Efetoreak: Erantzunak gauzatzen dituzten egiturak dira: giharrak eta guruinak.

Nola erantzuten dute izaki bizidunek?

• Mugimenduzko erantzunak: Lokomozio-aparatuak egiten ditu. Mugimendua sortzen duten organo efektoreak giharrak dira.
• Jariatzezko

Louis Pasteur eta Berezko Sorkuntzaren Ezezkoa

Louis Pasteurrek, 1860an, berezko sorkuntzaren teoria okerra zela agerian utzi zuen. Esperimentuen bitartez frogatu zuen aireko mikroorganismoek materia organikoa deskonposatzen zutela, eta horrela, izaki bizidun guztiak beste izaki bizidun batzuetatik sortzen zirela ondorioztatu zuen.

1860an, Pasteurrek berezko sorkuntzaren teoria deuseztatu zuen esperimentu multzo bikain baten bidez. Esperimentu esteril batean, bakterioak eta legamiak ez zirela sortzen baieztatu zuen. Lagin bera airearekin harremanetan jartzen bazen, ordea, mikrobio-hazkuntza nabarmena gertatzen zen. Hortaz, mikrobioak ez dira berezko sorkuntzaren bitartez agertzen laginetan; airean daude, eta lagina kutsatzerakoan garatu egiten...

Heste Meharra eta Lotutako Organoak

Heste meharra 6,5 metroko luzera eta 3 cm-ko diametroa duen hodi bat da. Tolestuta dago. Barneko pareta bilo ugariz estalia dago; 3000 bat bilo daude cm² bakoitzeko. Barneko geruzan heste-urina egiten duten heste-guruinak daude. Heste meharra 3 tartetan zatitzen da: duodenoa, jejunoa eta ileona. Duodenoan erantsiek sortzen dituzten gaiak ateratzen dira.

Gibela

Gibela 1,5 kg pisatzen duen guruina da. Kaoba kolorekoa da, eta orratz baten neurria duen pikor bakoitzak gibel-lobulutxo bat osatzen du. Lobulutxoek gibel-urina ekoizten dute, hodi koledokoan zehar isurtzen dena.

Pankrea

Pankrea arrosa kolorekoa da. Pankreako urina duodenoan isurtzen da hodi pankreatikoaren bitartez.

Heste Lodia

Heste lodiak metro t'erdiko...

Gantzak eta Azilglizeridoak

Gantz molekula bat glizerol molekula batekin (lotura kobalentearen bidez) lotutako gantz-azido batek, bik edo hiruk osatzen dute. Gantz ugarienak neutroak edo triazilglizeridoak dira, eta molekula hidrofobikoak dira, ez baitute talde polarrik edo karga elektrikodun talderik.

Olioak inguruko tenperaturan likidoak dira, gantz-azido asegabeek osatzen dituztelako; landareetan egoten dira. Bilgorrak solidoak dira, batez ere animalietan aurkitzen direnak eta gantz-azido aseek osatzen dituzte.

Azilglizeridoen Funtzioak

• Energia epe luzean biltzea: Gantzak animalien eta landare batzuen zeluletan biltzen dira, energia-biltegi gisa, gluzidoek baino bi aldiz energia kantitate handiagoa ematen baitute gramoko.
• Tenperatura isolatzea

Karaktere Genetikoak eta Genearen Kontzeptua

Izaki bizidun bakoitzak zenbait ezaugarri bereizgarri (anatomikoak, fisiologikoak eta jokabidekoak) ditu. Ezaugarri bereizgarri horiek karaktereak dira. Karaktere asko gurasoengandik heredatzen dira. Giroak ere eragin nabarmena du zenbait karakteretan, eta elikadurak ere eragin handia du.

Egituraren aldetik, karaktere jakin bati dagokion informazio genetikoa duen DNA zati bat da gene bat.

Beadle-ren eta Tatum-en esperimentua

Esperimentuak egin zituzten geneek zer funtzio duten jakiteko. Hasieran, Gene bat entzima bat hipotesia aurkeztu zuten. Hipotesi horri esker, Nobel Saria irabazi zuten.

Teoriaren arabera, gene bakoitzak entzima bat sintetizatzeko informazioa dauka, eta entzima horrek karaktere bat...

Mutazioak

Mutazioen definizioa eta motak

Mutazioa material genetikoan (DNA) gertatzen den aldaketa da.

Motak

• Mutazio genikoak: gene bakarrean gertatzen dira (base baten aldaketa, txertatzea edo ezabatzea).
• Mutazio kromosomikoak: kromosomen egitura aldatzen da (delezioak, inbertsioak, bikoizketak, translokazioak).
• Mutazio genomikoak: kromosomen kopurua aldatzen da (euploidia eta aneuploidia).

Jatorriaren araberako mutazioak

• Berezkoak: espontaneoak dira, inolako faktorerik gabe sortuak.
• Eragindakoak: agente mutagenikoek eragindakoak (erradiazioak, produktu kimikoak, etab.).

Mutazio adibideak

Aipatu bi mutazio eta esan zer gertatzen den eskemen laguntzaz:

1. Anemia faltsiformea: β-globinaren genean base baten ordezkapenak aminoazido bat aldatzen du (Glu →

Patogenoen Erresistentzia eta Aldaketak

Patogenoek, hala nola bakterioek antibiotikoekiko erresistentzia edo birusen mutazioak eskuratu ditzakete, eta horrek zeluletan sartzeko duten gaitasuna aldatzen du. Era berean, ostalarien erresistentzia handitu edo ahuldu egin daiteke, elikadura hobetzearen edo mikroorganismoen erasoen ondorioz. Azken kasu honetan, beste mikroorganismo oportunista batzuen infekzioak sor daitezke.

Toxinak: Zelulen Kaltetzaileak

Toxinak zelulak kaltetzen dituzten substantziak dira. Infekzio bakteriano baten ondorioz edo toxinak zuzenean irensteagatik sor daitezke.

Exotoxinak

• Patogenoek jariatutako proteina disolbagarriak dira, odolean zehar ibili eta zenbait ehunetan kalteak eragin ditzaketenak. Oso toxikoak dira eta hilgarriak

Fotosintesia elikadura autotroforako prozesu bat da, zeinaren bidez materia organikoa sortzen den. Horretarako, materia ez-organikoa erreduzitu behar da, argiaren energia erabiliz.

Fotosintesiaren Zerbitzu Ekologikoa

Zelula eukariotoen kloroplastoetan, zinobakterioen tilakoideetan eta bakterio fotosintetikoen zelula-mintzean eta zitoplasman gertatzen da. Oso garrantzitsua da arrazoi hauengatik:

• Hasierako atmosfera He (helio)z eta H2z osatuta zegoen, baina Lurrak ez zuen ahalmena gas horiek jasateko. Ondorioz, sumendi-jarduera aktibatzean, gas berriak (CO2, CH4, H2S, etab.) sortu ziren. Hortaz, atmosfera primitibo erreduktorea sortu zen. Berotegi-efektu handia zela eta, Lurraren barrutik gas batzuk atera eta Lurraren inguruan geratu zirenean, atmosfera