Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Filogenesia eta Eboluzioaren Teoriak

FILOGENESIA: Filum (mota-leinu) Genesia (jatorria) Espezieak denboran zehar izandako aldaketak belaunaldiz, espezie berriak, eboluzionismoa azaldu nahi duen fenomenoa. Bi azalpen nagusi:

Fixismoa

Espezieak denboran aldaketarik gabe mantentzen direla defendatzen zuen teoria. Filogenesia ukatzen zuen, eta XIX. mendera arteko paradigma nagusia izan zen, hautespen naturalaren teoria onartu zen arte. Cuvier izan zen defendatzaile nagusietako bat, eta elizak babestu zuen kreazionismoarekin lotura zuelako.

Eboluzionismoa

Bizidunen jatorriari buruzko teoria, espezieak denboran zehar aldatu eta etengabe berritzen direla dioena. Anaximandro eta Lukrezio K.a. garaian proposatu zuten ideia hau. Egindako lanak antzekotasun...

Briofito, Pteridofito eta Espermatofitoen Ugalketa

Briofitoen ugalketa

Goroldioaren bizitzako une batzuetan, organo sexualak eratzen dira landaretxoen goiko muturrean. Barruan gametoak ekoizten dira, eta, horregatik, landare horiei gametofito (GF) esaten zaie. Gameto arrek emeetaraino joateko ura behar dute. Ernalketaren ondoren, esporofitoa (EF) eratzen da, eta bertan esporak ekoizten dira. Briofitoen ugalketan, esporak eta gametoak tartekatzen dira, hainbat banakotatik datozenak elkartuz.

Banako batetik datozen esporak haizeak barreiatzen ditu, eta espora bakoitza hozitutakoan (fase asexuala, espezieak barreiatzen laguntzen duena), GF berri bat sortzen da. Gametofitoa handiagoa da esporofitoa baino, eta soilik ingurune-baldintza jakin batzuetan...

ADNaren Erreplikazioa

• ADNak erreplikatzeko ahalmena du, mitosiaren bidez ama-zelularen berdinak diren alaba-zelulak sortuz.

• Erreplikazio prozesua honako hau da:

  1. Bi kateen base nitrogenatu osagarriak lotzen dituzten hidrogeno-loturak hausten direnez, bi harizpiak askatzen hasten dira.

  2. Guraso-kate bakoitza molde moduko bat da, beste kate osagarri bat sintetizatzeko. Bi guraso-kateak bereiztean, zenbait entzimak informazioa irakurri eta nukleotido osagarriak lotzen dituzte.

  3. Kate berriak eratzen diren bitartean, hidrogeno-loturak sortzen dira eta harizpiak kiribiltzen dira.

• Erreplikazioari esker, alaba-zelulek ama-zelularen informazio bera jasotzen dute.

• ADNaren erreplikazioa erdikontserbakorra dela esaten da, helize berri bakoitzak moldearen funtzioa

Iraiz Aparatua: Hondakinak Kanporatzeko Sistema

Iraiz aparatua metabolismo zelularraren ondorioz sortu eta odolak garraiatzen dituen hondakinak kanporatzeko prozesua da, iraizketa.

Gernu-Sistema

Giltzurrunak: sabel barrunbearen atzealdean eta bizkarrezurraren alde banatan daude. Odola iragazten dute hondakinak kentzeko, eta emaitza gernua da. Giltzurrun arteriak ailegatzen dira eta giltzurrun zain bana ateratzen. Giltzurrun pelbisak gernua bildu eta gernubideetara eramaten du.

Gernubideak: gernua giltzurrunetatik kanporantz garraiatzen duten hodiak dira. Ureterrek gernu maskuria eta uretrak osatzen dituzte. Gernua ureterren bidez kanporatzen da maskuritik.

Beste Organo Iraizleak

• Birikak: arnasketan sortzen den CO₂ kanporatzen dute.
• Gibela: digestioaren

Gihar-ehuna eta Nerbio-ehuna

Gihar-ehuna: Zelula luzangez osatua dago. Zuntz proteinak (aktina eta miosina) ditu: giharrak uzkurtu eta erlaxatzen dituzte.

Gihar Ehun Motak

• Gihar-ehun leuna: Nukleo bakarreko zelulaz osatuta dago. Ez-borondatezko uzkurtzea du: odol- eta digestio-hodien paretetan dago.
• Gihar-ehun ildaskatua: Nukleo askoko zelulaz osatuta dago. Borondatezko uzkurtzea du: eskeleto-giharrak eratzen ditu (bizepsa).
• Bihotzeko gihar-ehuna: Nukleo bakarreko zelulaz osatuta dago. Ez-borondatezko uzkurtzea du, bihotzean.

Nerbio-ehuna: Kanpo- eta barne-inguruneko aldaketak hautematen ditu eta aginduak bidaltzen ditu organismoan zehar. Bi zelula mota daude:

• Neuronak: Hiru atal dituzte: zelula-gorputza, dendritak eta axoiak.
• Zelula glialak: Ez dira

Hainbat dieta mota existitzen dira, bakoitza pertsona eta behar espezifikoetara egokituta. Jarraian, dieta ohikoenak azalduko ditugu:

Dieta murriztaileak

Dieta osoa

Baraualdia: Ez da inolako elikagairik hartzen, ez solidorik ez likidorik, ezta urik ere. Ebakuntza bat jaso behar duten pertsonei zuzenduta egoten da, ebakuntza baino 12 ordu lehenago.

Dieta hidrikoa edo likidoa

Likidoak bakarrik hartzen dira: ura, arroz-ura, zukuak edo salda. Dieta oso baten ondoren egin daiteke, elikagaien aurrean nola jokatzen duen ikusteko.

Dieta biguna

Gantzik gabeko elikagaiak edo gantz gutxikoak aukeratu behar dira, erraz digeritzeko. Alde batetik, saldetan oinarritzen da, baita zukuetan, pureetan, flanetan eta egositako arrainetan ere. Dieta likidoaren ondoren,...

Energia-piramideak

Zertarako diren

Ikerketa ekologikoetarako oso erabilgarriak dira, maila trofiko bakoitzean dagoen energia erabilgarria adierazten baitute. Horrela, energia-jarioari eta ekoizpenari buruzko informazioa ematen dute, eta hainbat ekosistemaren funtzionamendua konparatzea ahalbidetzen dute.

Zer forma duten

Behetik gorako forma beherakorra dute beti.

Biomasa-piramideak

Zertarako diren

Maila trofiko bakoitzean, une jakin batean, azalera-unitateko metaturik dagoen materia organikoari buruzko informazioa ematen dute. Hala ere, ez dute adierazten aldi jakin batean zer materia-kantitate sortzen den edo zer abiaduratan sortzen den. Horregatik, ekosistemak aztertzeko, ez dira energia-piramideak bezain erabilgarriak.

Zer forma duten

Behetik gorako...

Fotosintesia

Fotosintesiaren ekuazioa hau litzateke:

H₂O + CO₂ —argia→ O₂ + CH₂O

• Ur-molekula H-emaile gisa jarduten du, argi-energiari esker uraren fotolisia gertatzen delarik.
• CH₂O hori karbohidrato baten aitzindaria litzateke.

Fotosintesia bi fasetan egiten diren erreakzio konplexuen bidez burutzen da:

1. Fase argia

• Argia dagoenean soilik gertatzen da.
• Tilakoideetan gertatzen da.
• Pigmentu fotosintetikoek argi-energia energia kimiko bihurtzen dute (ATP zein NADPH).
• Uraren fotolisia gertatzen da, oxigenoa askatuz.

2. Fase iluna

• Kloroplastoetako estroman gertatzen da.
• Ez du argi beharrik. Fase argian lortutako energia eta ahalmen erreduzitzailea (NADPH) erabiltzen du.
• CO₂ molekulen erredukzioa egiten da, glukosa eta beste molekula organiko batzuk lortzeko.

Nutrizioa

Organismo batek, bere materia sortzeko eta bizifuntziak betetzeko behar dituen materia eta energia lotzeko, prozesu multzo bat baliatzen du; prozesu multzo horri nutrizioa deritzo. Ez da borondatezkoa.

Elikadura

Elikagaiak lortzeko egiten den prozesua.

Elikagaiak

Solido eta likido egoeran dauden substantziak dira, eta horien bidez nutrienteak jasotzen ditugu.

Nutrienteak

Energia lortzeko eta gure materia sortzeko baliatzen ditugun substantzia kimikoak dira.

Ez-organikoak

• Animalia eta landare jatorriko elikagaietan egon daitezke: ura, gatz mineralak.

Organikoak

• Jatorri organikoko elikagaietan soilik daude: gluzidoak, lipidoak, proteinak.

Nutrienteen Funtzioak

Ura

Substantziak garraiatzen ditu, gorputzeko tenperatura erregulatzen du, eta erreakzio...

Espezien suntsipena: Eboluzioa etengabeko prozesua da. Ingurunea oso bizkor aldatzen denean, ongi egokituta ez dauden eta, beraz, eskura dituzten baliabideak ustiatzen trebeak ez direnez, organismoak galdu egiten dira.

Biodibertsitatearen garrantzia: Izaki bizidunei dagokienez, espezie bakoitzak bere eginkizuna du biosferan. Biodibertsitateak harremanak ugaritzen laguntzen du; ez soilik espezieen artean, baita horien eta beren ingurune abiotikoaren artean ere. Egonkortasuna handitzen du horrek, eta, horregatik, espezie guztiak behar dira biosferaren orekari eusteko.

Biodibertsitatea: Izaki bizidunen artean espezieen dibertsitateari, espezie baten barruko dibertsitateari (dibertsitate genetikoa) eta, orobat, ekosistemen dibertsitateari deritzo....