Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Nutrizio-aparatuak

Nutrizioaren bidez, organismoek mantenugaiak bereganatzen eta erabiltzen dituzte, egoera funtzional ezin hobean egoteko. Nutrizioan zenbait aparatu aritzen dira lanean:

• Digestio-aparatua
• Arnas-aparatua
• Zirkulazio-aparatua
• Iraitz-aparatua

Prozesu hau nerbio- eta hormona-sistemek kontrolatzen dute.

Nutrizio-aparatuen funtzioak

Digestio-aparatua:

Elikagaiak digeritzea eta substantzia soilago bihurtzea da.

Arnas-aparatua:

Oxigenoa lortu eta karbono dioxidoa kanporatzea.

Zirkulazio-aparatua:

Odolaren bidez, oxigenoa eta elikagaien substantzia baliagarriak gure gorputzeko zeluletara garraiatzen ditu.

Iraitz-aparatua:

Odolak garraiatzen dituen hondakin-substantziak kanporatzen ditu.

Digestio-aparatua

Digestio-aparatuak elikagaiak mantenugai bilakatu...

Mantenugaiak: Gluzidoak, karbohidratoak edo azukreak ere deituak. Funtzio nagusia energia ematea da, adibidez, arroz txuria, ogi txuria...

Zelula Prokariotoen Organuluak

Mintz Plasmatikoa

Bi fosfolipidoz, glukolipidoz eta proteinaz osatuta dago. Glukoliza horiei esker kanpokoa hautemateko kapaza da.

Zelula Pareta

Zelula babesten du.

Piliak eta Fimbriak

Piliak lodiagoak dira, tutu baten moduan, luzakin bat zulo batekin erdian. Funtzioa: ugalketa sexuala ahalbidetzea. Fimbriak txikiagoak eta finagoak dira. Funtzioa: Itsaspen funtzioa.

Erribosomak

Funtzioa: proteinen sintesia.

Mesosoma

Tolestura horietan funtzioa sortu, mitokondrio batek duen funtzioa du (energia ekoizpena).

DNA Zirkularra

Informazio genetikoa erdian, kate bat bezala, ez dago egitura baten barruan babestuta.

Zelula Eukariotoen Organuluak

Fimbriak eta Flageloak

Fimbriak txikiak eta finak dira, kanpoko ingurunean mugitzeko balio...

Mikrobio Eukariotoak

Mikroorganismo eukarioto guztiek nukleoa dute, zitoplasman zenbait organulu dituzte, eta Eukarya domeinuaren barruan sartzen dira. Talde hauek dira, besteak beste:

• Alga mikroskopikoak eta protozooak (Protistoen erreinukoak)
• Onddo mikroskopikoak (Onddoen erreinukoak)

Alga Mikroskopikoak

• Kloroplastoak dituzte.
• Zelulabakarrak edo zelulaniztunak dira.
• Fitoplanktona osatzen dute.

Protozooak

Mikroorganismo zelulabakar eukariotoak, heterotrofoak eta paretarik gabeak dira. Mugitzeko gai dira eta zenbait estimulurekiko sentikorrak dira. Zatiketa bitar bidez ugaltzen dira, edo zatiketa anizkoitz edo esporulazio bidez.

Talde nagusiak:

• Mastigoforoak edo flagelatuak: lokomozioa (flageloak), ugalketa (zatiketa luzetara, gameto bidez).
• Errizopodoak

1. Ziklo Zelularra

Zelula bat zatituz sortzen da eta zatituz zelula kumeak sortzen ditu. Zelularen bizitza honela banatzen da:

1.1 Interfasea

Fase luzeena da, aktibitate metaboliko handikoa. Hainbat aldi ditu:

• G₁: Kromosomak nukleoan sakabanatuta daude, histona proteinei lotuta. Geneak momentuko beharren arabera transkribatzen dira.
• S: ADNaren sintesia gertatzen da. Helize bikoitza ireki eta sintesia egiten da.
• G₂: Kromosomak bikoiztuta daude.

1.2 Zatiketa Zelularra

Ehunen birsortzea eta ugalketa ahalbidetzen ditu. Bi alderdi ditu:

• Nukleoaren zatiketa (mitosia)
• Zitoplasmaren zatiketa (zitozinesia)

Bukatzean G₁ edo G₀ fasera doa (diferentziazio zelularra: aldaketak eragin, ez zatiketa gehiago).

1.3 Zikloaren Iraupena

Zelula motaren arabera aldatzen da (8...

Zirkulazio Aparatua

Funtzionamendua: Digestio-sistemak eta arnas-sistemak bereganatutako nutrienteak eta oxigenoa organismoaren zelula guztietara banatzea. Zelulek sortutako hondakinak (CO₂) biltzea eta kanporatze-organoetara eramatea. Hormonak garraiatzea.

Digestio Aparatua

Funtzionamendua: Digestio-aparatuaren funtzioa hartzen ditugun elikagaiak substantzia soilago edo mantenugai bihurtzea da. Gure gorputzeko zelulek mantenugai horiek behar eta baliatzen dituzte, beren eginkizun guztiak betetzeko.

Arnas Aparatua

Funtzionamendua: Arnasketaren bidez, airearen oxigenoa zeluletara iristen da, eta zelulek sortzen duten karbono dioxidoa kanporatu egiten da.

Iraitz Aparatua

Funtzionamendua: Odolak zelulen metabolismoaren ondorioz sortzen diren hondakinak...

Lisosomak

Konposaketa eta egitura

Mintz bakunez inguraturiko zakuak dira, barruan digestio-entzimak dituztenak. Golgi aparatutik askatzen dira.

Funtzioak

• Zelularen kanpoaldetik hartutako substantziak digeritzea.
• Zahartuta geratu diren organuluen digestioa burutzea.

Bakuoloak

Konposaketa eta egitura

Mintz batez inguratutako zakuak dira.

Funtzioak

Substantziak biltzea (ura, adibidez). Biltzen duten substantziaren arabera, izen desberdinak ematen zaizkie: fagosoma (elikagaia), hondakin-bakuoloa, etab.

Kloroplastoak (landare zeluletan soilik)

Konposaketa eta egitura

Bi mintzez osaturik daude: kanpokoa leuna da eta barrukoa, berriz, tolestua. Tolesturek lamela izena dute eta hauen gainean tilakoide izeneko zaku zapalak aurkitzen dira. Zaku pilaketa bakoitza...

Sexu Bidezko Ugalketaren Prozesua

Gametoak

Giza gametoak obulua (gameto emea) eta espermatozoidea (arra) dira.

Ernalketa

Gameto arrak eta emeak bat egitea da, eta bat egiteak zigotoa eratzen du.

Enbrio Garapena

Zigotoa eratzen hasten denetik izaki bat sortu arte gertatzen den prozesua da.

Jaiotza

Amaren gorputzetik gizaki berri bat ateratzea da.

Gizonaren Ugaltze Aparatua

Barrabilak

Gonada arrak dira eta sabelaldeko barrunbeen kanpoaldean daude, eskrotoaren barruan.

Bide Genitala

Uretrak, epididimoak eta hodi deferenteak osatzen dituzte.

Zakila

Organo zilindrikoa da eta amaieran zabaldu egiten da.

Guruinak

Guruin endokrinoak dira eta hodi deferenteetara isurtzen dituzte beraien jariakina.

Emakumearen Ugaltze Aparatua

Obulutegiak

Gonada emeak dira eta beraien itxura...