Filogenesia, Antropogenesia eta Eboluzioaren Teoriak
Filogenesia eta Eboluzioaren Teoriak
FILOGENESIA: Filum (mota-leinu) Genesia (jatorria) Espezieak denboran zehar izandako aldaketak belaunaldiz, espezie berriak, eboluzionismoa azaldu nahi duen fenomenoa. Bi azalpen nagusi:
Fixismoa
Espezieak denboran aldaketarik gabe mantentzen direla defendatzen zuen teoria. Filogenesia ukatzen zuen, eta XIX. mendera arteko paradigma nagusia izan zen, hautespen naturalaren teoria onartu zen arte. Cuvier izan zen defendatzaile nagusietako bat, eta elizak babestu zuen kreazionismoarekin lotura zuelako.
Eboluzionismoa
Bizidunen jatorriari buruzko teoria, espezieak denboran zehar aldatu eta etengabe berritzen direla dioena. Anaximandro eta Lukrezio K.a. garaian proposatu zuten ideia hau. Egindako lanak antzekotasun eta desberdintasunetan oinarritu ziren, izaki bizidunen ahaidetasuna ondorioztatuz. Izakiak besteenganako abiapuntutik eboluzionatu dutela proposatu zuten aldaketak azaltzeko. Lamarck aldaketak azaltzen saiatu zen, baina akatsengatik baztertua izan zen. Darwin eta Wallacek legeak modu arrakastatsuan azaldu zituzten. Darwinek "Espezieen jatorriaz hautespen naturalaren bidez" liburua argitaratu zuen 1859an. Teoria hau, genetikaren legeen ekarpenarekin osatu zen, teoria sintetikoa sortuz.
Ontogenesia
Jaiotzetik hil arte bizidun organismo batek jasandako aldaketak. Ontos (izate) Genesia (jatorria). Adibidez: Arrautza txoria.
Lamarcken Teoria
- Izakien eraldaketak ingurunearekiko interakzioen ondorio dira. Inguruneak presioa egiten du, faktore aktibo gisa.
- Ingurune-baldintzetara egokitzeko, organoen erabilpena handitzen da, organoa sendotuz, eta, horrela, funtzioak organoa sortzen du.
- Erabilpenaren ondorioz sortutako ezaugarri berriak ondorengoek jasotzen dituzte.
Akatsak:
- Organismoak aldatzeko nahia edo asmoa duela pentsatzea.
- Erabileraren ondoriozko ezaugarriak ez direla heredatzen.
Zertan asmatu zuen: Ingurunearen presioak eta moldaketak zerikusia dutela eboluzioan.
Darwinen Hautespen Naturalaren Teoria
Eragindako ideiak:
- Tomas Malthusen populazio-ikerketak: Populazioa egonkor mantentzen da, batzuk hil egiten direlako.
- Abeltzainek produkzioa hobetzeko ugalketarako ezaugarri jakin batzuk dituzten aleak hautatzen dituzte.
- Darwinek bere espedizioan aurkitutako espezieak.
Ezaugarriak:
- Aldagarritasuna
- Biziraupenaren aldeko "borroka": Mesedegarriak diren ezaugarriak dituztenak (ingurunearen arabera) nagusituko dira.
- Naturak hautatutako ezaugarri mesedegarriak dituztenak ugalduko dira, ezaugarri horiek transmitituz.
Falta dena: Aldagarritasunaren zergatia eta herentzia-legeak. Genetika-aportazioa: G. Mendel-ek 1865ean legeak azaldu zituen. Bi ideia nagusi:
- Zorizko aldaketek eragiten dute aldagarritasuna geneetan.
- Soilik ezaugarri genetikoak transmititzen dira.
Mendelen Teoria Sintetikoa (Hautespen Naturala + Genetikaren Legeak)
Espezieen eboluzioa azaltzeko paradigma zientifikoa.
- Geneetan zorizko aldaketak gertatzen dira: mutazioak. Ezaugarri berriak (fenotipoak) agertzen dira.
- Kromosomak genez osatuta daudenez, eboluzioan funtzio jakin bat duten ezaugarriekin batera, funtziorik gabeko organoak ere egon daitezke.
Eboluzioaren Norabideak
Teleonomia
(Telos = helburua) Eboluzio biologikoa prozesu kosmikoa da, bizigabetik gizakiarengana heltzen dena. Etapak:
- Geosfera: Unibertso bizigabea eboluzionatu eta bizitza sortzeko baldintzak agertu ziren.
- Biosfera: Bizitza sortu zen, eta aniztasuna garatu zen.
- Noosfera (adimenaren esfera): Giza adimenaren sorrera da helburua.
Zoria
Jacques Monod-en arabera, eboluzioak ez du norabide jakinik. Geneetan gertatutako zorizko aldaketa mesedegarriak finkatu egiten dira.
Kreazionismoa
Bi jarrera nagusi:
- Jainkoak unibertsoa sortu zuen, lege naturalak barne, eta, ondoren, gizakiak sortu zituen. Eboluzionismoarekin bateragarria da.
- Jainkoak bizidunak sortu zituen, gaur egun ikusten ditugun bezala, eboluziorik gabe.
Antropogenesia
Arbasoetatik gaur egungo giza espeziea osatzeko bidean emandako prozesu eta etapak. Bi faktore elkarri eragin eta batera gertatu ziren:
Hominizazioa
Aldaketa fisiko-biologikoak.
Gertatzeko baldintzak:
- Klima-aldaketa (beroketa) Saharaz hegoaldeko Afrikan.
- Baso-eremuak urritu ziren, zuhaitzak moztuz.
- Lurgainean bizitzeko premia eta zutik ibiltzeko abantaila.
Ezaugarriak:
- Bi oinetan ibiltzea.
- Eskuak libre izatea.
- Heldu gabe jaiotzea.
- Adimen-gaitasuna garatzea.
- Zerebralisazioa (narrasti-garuna, sistema linbikoa, garun-azala).
Humanizazioa
(Gizarte, kultura, teknika eta hizkuntzarekin zerikusia duena).