Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Digestio-sistema

Funtzioak

Digestio-sistemak bi funtzio nagusi ditu:

• Elikagaiak digeritzea.
• Nutrienteak eta ura xurgatzea eta odolera eramatea.

Digestio-sistemaren Organoak

1. Digestio-hodia

10-12 metro luze da. Atal hauek ditu:

1. Ahoa
2. Faringea
3. Hestegorria
4. Urdaila
5. Heste meharra
6. Heste lodia
7. Uzkia

2. Guruin erantsiak

Digestio-hodiarekin lotuta daude. Atal hauek ditu:

1. Listu-guruinak
2. Pankrea
3. Gibela

Digestioaren Prozesua

1. Mastekatzea: Elikagaiak hortzekin xehatzea.
2. Listutzea: Elikagaiak listuarekin nahastea, horrela elikagai-boloa sortuz.
3. Irenstea: Elikagai-boloa urdailera pasatzea.
4. Urdaileko digestioa: Fase honetan, elikagai-boloa kimo bihurtzen da, eta kimoa heste meharrera pasatzen da.
5. Hesteko digestioa: Heste meharrean gertatzen da, hiru urin motari esker: pankrea-urina,

Zelula Ama Motak eta Beraien Azalpena

• Zelula ama totipotenteak: Hazi daitezkeen eta organismo oso bat eratu dezaketen zelula amak dira.
• Zelula ama pluripotenteak: Organismo oso bat eratu ezin duten arren, beste edozein zelula mota ekoiztu ditzaketenak.
• Zelula ama multipotenteak: Bakarrik bere ataleko zelula mota ekoiztu ditzaketenak. Enbrioietatik lortzen dira.
• Zelula ama unipotenteak: Bakarrik zelula mota bat ekoiztu dezaketenak.

Zelula Amarik Garrantzitsuena: Zigotoa

Zelula amarik garrantzitsuenetakoa zigotoa da, eta espermatozoideak obulua ernaltzean sortzen da. Horrenbestez, zigotoa totipotente motakoa da, fetuaren zelula guztien eta enbrioiaren plazentaren sortzailea delako. Enbrioia hazten doan heinean, enbrioiaren zelula amak totipotentzia...

Giza Gorputzaren Funtzio Nagusiak

Digestio Aparatua

Aparatu hau gorputz osoa zeharkatzen duen hodi moduko bat da. Bi irekigune ditu: bata aurrealdean, ahoan, eta bestea atzealdean, uzkian. Nahiz eta barruan egon, kanpoko organoa dela esan daiteke, gorputzeko barne-ingurunetik isolatuta dagoelako. Digestio-aparatua antzekoa da animalia guztietan. Aldaketarik handiena ornogabeen artean dago.

Digestioa digestio-urinek, entzima desberdinei esker, burutzen da. Digestio-urinak hodiaren paretan sakabanatuta edo hoditik aparte dauden guruinek jariatzen dituzte. Azken horien artean, listu-guruinak, gibela eta pankreasa ditugu.

Ornodunen eredua nahiko orokorra da. Zati hauek ditu:

• Ahoa eta aho-barrunbea: Hemen mingaina, hortzak eta listu-guruinak daude.
• Faringea:

Populazioen dinamika eta ezaugarriak

• Habitata: Populazioa bizi den tokia da.
• Zoko ekologikoa: Espezie bakoitzak ekosisteman betetzen duen funtzioa da. Habitat berean bizi diren populazioek zoko ekologiko desberdinak okupatu ohi dituzte.
• Populazioaren dentsitatea: Oso handia bada, janaria lortzeko lehiak arriskuan jar dezake populazioaren iraupena. Dentsitate txikia bada, ugaltzeko arazoak sor daitezke.

Populazioaren tasak

• Jaiotza-tasa: Populazioko 100 banakotik zenbat jaiotzen diren epe jakin batean.
• Heriotza-tasa: Populazioko 100 banakotik zenbat hiltzen diren epe jakin batean.
• Immigrazio-tasa: Zenbat banako etortzen diren beste leku batzuetatik populaziora.
• Emigrazio-tasa: Zenbatek alde egiten duen populaziotik.

Populazioen ezaugarri nagusiak fluktuazioak...

Biomolekulak eta Bizitzaren Jatorria

Biomolekulak: Lurrean izaki bizidunak osatzen dituzten molekulen antzekoek agertu behar izan zuten lehenengoz.

Gaurko Hipotesia

Atmosfera ez zen hain erreaktiboa: ur-lurruna, nitrogenoa eta karbono dioxidoa zituen. Molekulen sintesia eremu bolkanikoetan soilik gertatu zen. Lurrera erortzen diren meteoritoetan dauden molekuletatik (neopanspermia) sortuko ziren.

Lehen Zelula

Zelula eukariotikoak bakterioak fagozitatu zituen zelula prokariotiko handi batetik sortu ziren; bakterioekin sinbiosia ezarri eta, denborarekin, zelularen organulu bihurtu ziren.

Eboluzioaren Teoriak

Fixismoa

Linneo/Cuvier: Espezieak aldaezinak dira eta aldi berean sortu ziren. Erregistro fosilari esker badakigu organismoak denborarekin aldatzen...

Zirkulazio Sistema: Atal Nagusiak

Zirkulazio sistemak atal hauek ditu: ponpa (bihotza), odola eta odola garraiatzen duten hodiak (odol hodiak).

Odola

Odolaren Konposizioa

Odolak bi osagai ditu: plasma izeneko likidoa (%55) eta odol zelulak (%45).

Odol plasmak kolore horia du eta urez dago osatuta batez ere. Ur horretan substantzia asko daude disolbaturik.

Odol Zelulak

Odol zelulak hiru motatakoak izan daitezke:

• Globulu gorriak, eritrozitoak edo hematiteak: Odoleko zelula ugarienak dira (1 mm³-an 5 milioi inguru daude). Zelula mota hauek nukleoa galdu dute eta pigmentu gorriz (hemoglobina) betetako zakutxo bihurtu dira.
• Globulu zuriak edo leukozitoak: 1 mm³-an 8.000 inguru daude. Mota ezberdinetakoak daude eta nukleoa dute denek.
• Plaketak edo tronbozitoak:

Animalien Elkarte Motak

• Animalia Taldekoien Elkarteak

  Denbora luzez elkarrekin bizi diren banakoen taldeak, ahaideak izan ala ez. Adibidez, hegazti-multzo bat migratzen.

• Koloniak

  Guraso bakar batetik sortutako banakoen taldeak, sortu ondoren ere elkarrekin bizitzen jarraitzen dutenak. Adibidez, koralak.

• Animalia Sozialen Elkarteak

  Egitura hierarkikoa eta lana banatuta daukaten banakoen taldeak. Taldeko banakoek anatomia- eta fisiologia-desberdintasunak izaten dituzte. Adibidez, erle-abaraska bat.

• Familiak

  Elkarren ahaide direnak, ugaltzeko eta kumeak babesteko elkarrekin bizi diren banakoen taldeak. Adibidez, lemure-familia bat.

Harreman Ekologikoak

• Mutualismoa

  Espezie desberdineko bi banako edo gehiago elkartzen dira, partaide bien onurarako. Adibidez,

Mitosia: Zelularen Zatiketa

Metafasea

Bi kromatidak lotzen dituzten zentromeroetan zinetokoroak daude. Disko hauei zuntz zinetokorikoak lotzen zaizkie. Beste zuntzak polo batetik bestera kokatzen dira. Kromatidak erdialdean kokatzen dira, zuntz zinetokorikoekin ekuatore-plaka osatuz.

Anafasea

Kromatidak banatzen dira zuntz zinetokorikoengandik, eta bi kromosoma-talde bereizten dira, bakoitza zelularen polo batera abiatuz.

Telofasea

Bi kromosoma-sortak poloetan daude eta zuntzak zitoplasman banatzen dira. Aktinari esker, zelula erditik ixten doa, azkenean guztiz banandu arte. Sortutako zelula berriak ama-zelula baino txikiagoak dira, baina hurrengo interfasean hazten dira haren ezaugarriak lortzeko.

Mitosia landare-zeluletan

Prozesua desberdina da,...

Zelulak: Bizitzaren Oinarria

Izakiak zelulabakarrak badira, forma esferikoa izaten dute orokorrean. Bete behar duten funtzioaren arabera, forma desberdinak hartu ditzakete. Tamaina oso desberdina dago zelula batzuetatik besteetara; gehienak mikroskopio elektronikoz soilik ikus daitezkeen bitartean, beste batzuk begi bistaz ikus daitezke.

Bi zelula mota nagusi daude:

• Eukariotikoak: Nukleoa diferentziatuta dago. Talde honetan landare-zelulak (kloroplastoa eta horma zelularra dutenak) eta animalia-zelulak daude.
• Prokariotikoak: Nukleoa diferentziatu gabekoak dira, adibidez, bakterioak.

Nutrizio-funtzioa eta Digestioa

Nutrizioan digestioa, arnasketa, zirkulazioa eta iraizkera prozesuek hartzen dute parte. Digestioaren barruan, bi eraldaketa mota daude:...