Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

ATP eta Energia Metabolismoa

ATP: nukleotido trifosfatoek energia asko dute fosfato taldeen arteko anhidrido loturetan. Erreakzio katabolikoetan askatutako energia erabiltzen da ADP fosforilatzeko eta ATP sintetizatzeko. Energia behar denean, anabolismoetan, ATP desfosforilatzen da eta energia askatzen du.

Mekanismoa

Oxidazio fosforilazioa: ATP sintesia mitokondrioko elektroien garraioari lotuta dagoenean, katalizatzen duen entzima ATP sintasa da.

Substratu mailako fosforilazioa: Oso exergonikoekin lotuta dago. ATP sintesi hori katalizatzen duten entzimak kinasak dira.

Glukosaren Katabolismoa

Normalean energia-iturri nagusia glukosa da. Beste gluzidoak glukosa bihurtu behar dira katabolizatu ahal izateko.

Glukolisia

Bidezidor kataboliko lineala (10...

Muskulu-sistema eta Tonua

Tonu muskularra: Muskuluek beti mantentzen dute uzkurdura-maila bat. Etengabeko tentsio honi tonu deritzo; honi esker, gorputzak bere jarrera manten dezake. Lo edo ilunabarrean tonua galtzen da.

Atalak eta Mina: Azido laktikoa muskuluetan metatzen da eta muskuluen uzkurtzeko ahalmena txikitzen du.

Muskulu antagonikoak: Bizeps, trizeps, izterreko bizeps.

Muskulu uzkurrak: Muskuluaren itxura aldatzen da, bolumena ez. Itxura aldatzean muskulua luzatu eta txikitu egiten da.

Heriotza osteko tonua: Heriotza ondoren, muskuluek elastikotasuna galdu eta zurruntasuna hartzen dute. Hiltzean, muskuluak zeuden posizioetan gelditzen dira.

Giza Gorputzeko Muskulu Nagusiak

• Estenokleidomastoideoa
• Deltoidea
• Bizepsa
• Sabeleko zuzena
• Sartorioa
• Bikia
• Izterreko

1. Antolaketa-mailak

Gizakiak gero eta konplexuagoak dira, eta hainbat mailatan antolatzen dira:

• Organismo-maila
• Aparatu eta sistema-maila
• Organo-maila
• Ehun-maila
• Zelula-organuluak
• Maila molekularra
• Maila atomikoa: oxigenoa, nitrogenoa...
• Maila subatomikoa: neutroiak, protoiak...

2. Bioelementuak eta Biomolekulak

• Ura: Ez-organikoa (H₂O). Zelulen erreakzio kimikoen ingurunea da, gorputzeko tenperatura erregulatzen du eta substantziak garraiatzen ditu.
• Gatz mineralak
• Gluzidoak: Organikoak (adibidez, glukosa). Funtzio energetikoa eta egiturazko funtzioa dituzte.
• Lipidoak: Organikoak (gantz-azidoak eta glizerola). Egiturazko funtzioa, funtzio isolatzailea eta erreserba-funtzioa betetzen dituzte.
• Proteinak: Organikoak (aminoazidoak). Egiturazko funtzioa eta garraio-

Homopolisakaridoak

Homopolisakaridoak monosakarido mota bakar baten polimerizazioz eratutako gluzidoak dira.

Almidoia

• Amilosa: α-D-glukosaren polimeroa; lotura α(1→4). Egitura lineala du, itxura helikoidalarekin.
• Amilopektina: α-D-glukosaren polimeroa; loturak α(1→4) eta α(1→6). Lehenengoa erdiko nukleoan agertzen da, eta bigarrena adarkaduretan.
• Funtzioa: Landareen erreserba-polisakarido nagusia.
• Kokapena: Sustraietan, tuberkuluetan eta hazietan.
• Liseritzeko entzimak: β-amilasa α(1→4), α-amilasa α(1→4) eta α(1→6) glukosidasa. Listuan eta urin pankreatikoan daude.

Glukogenoa

• Amilopektinaren antzekoa da, baina askoz adarkatuagoa eta pisu molekular handiagokoa.
• Funtzioa: Erreserba-funtzioa animalietan.
• Kokapena: Animalien muskuluetan

ZER DA ELIKADURA?

Bi kontzeptu desberdin daude:

1. NUTRIZIOA: organismoei bizirauteko mantenugaiak erabiltzeko eta eraldatzeko gaitasuna ematen dien prozesu multzoa da.

2. ELIKADURA: kanpo ingurunetik mantenugai horiek lortzeko prozesua da.

Gure elikadurak erlazio osoa du osasunarekin.

Gizakiek era guztietako elikagaiak hartzen ditugu: dieta omnibora baitugu.

Hiru behar nagusi asetzen ditugu:

Behar energetikoak

• Gorputz beroa eta edozein jarduera fisiko egiteko organismoak energia behar du.
• Arnasketa izeneko erreakzio oxigenoa ere beharrezkoa da.
• Energia beharrezkoa dugu bizi funtzioak betetzeko.
• Pertsona baten metabolismoaren balioa gorputz masaren, altueraren, adinaren, sexuaren eta egiten den kirol jardueraren arabera neurtzen da.

Behar estrukturalak

• Mantenugai

Gaur egungo teoriak: Biziaren lehen etapak

• Atmosfera primitiboa: Metanoa, amoniakoa, ur-lurruna, hidrogenoa eta nitrogenoa zeuden; itsasoan ur beroa zegoen.
• Lehen molekula organikoa: Lurra hoztu eta molekula batzuk itsasora jaitsi ziren. Bertan metatu eta zopa primitiboa sortu zen; tenperatura handiek eta erradiazioak koazerbatu zituzten.
• Koazerbatu aurrezelularrak: Bilduki baten bidez ingurunetik babestu eta molekula organiko batzuk hartu zituzten; elikatu eta zatitu egin ziren.
• Prozesu anaerobikoa: Izaki batzuk (klorofilatik abiatuta) fotosintesi mekanikoak egiten hasi ziren (zianobakterioak). Atmosferako oxigeno kantitatea handitu zen eta ozonoa sortu zen ($O_3$), izaki bizidunak babestuz.

Eboluzioa eta Taxonomia

Eboluzioaren teoriak

• Teoria fixistak:

Iratzearen ziklo biologikoa

Esporofito diploidea lurpeko zurtoin horizontal batez (errizoma) osatuta dago, benetako sustraiekin eta fronde izeneko hostoekin. Frondeen azpialdean esporangioak garatzen dira eta soro taldeetan antolatzen dira; horien barruan meiosia gertatzen da eta esporak sortzen dira. Esporak heltzean, askatu egiten dira eta baldintza egokietan baldin badaude, ernatu eta protalo izeneko gametofitoa (haploidea) sortzen dute. Protaloa oso txikia da eta zoruan finkatzen da barnean garatzen zaizkion hodi-formako errizoide zelulabakarrei esker. Orduan, protaloan, anteridio ugari sortzen dira, eta aldi berean hemen gameto arrak (anterozoide). Era berean, arkegonio ugari sortzen dira eta hauen baitan, gameto emea (oosfera) eratzen

Harriak: prozezu fisiko-kimiko beraren baldintzen azpian egindako mineralaren elkarketa. Hauen barnean bi motatako mineralak,; funtzeskoak: harriaren izaera eratzen dutenak. osagarriak: harri jakin baten ohiko konbinazioaren barruan sartu diren espurutasun mineralak dira. Harri magmatikoak: beren mineralen fusio-prozesu baten ondoren sortutako harriak dira, hau gertatzeko tenperatua altua izan beharko da. jatorri bolkanikoa duten material urtuak solido bihurtzean eratzen dira.  Magma mineral urtuen nahasketa bat da, bertan zenbait elementu solido eta disolbatutako gasen kopuru bat dago. tenperatura funtzesko faktore bat da(handia), presioa gero eta gehiago egon gero eta tenperatura altuagoa eta mineralak adibidez silizeak , areagotzen du