Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Plagiziden Erabilera Okerra

• Lurzoruaren mikroorganismoak eta abar hondatzen dituzte.
• Hondakinak gizakion elikagai-kateetara iristen dira.
• Plagizidak fabrikatzerakoan ingurumena kaltetzen da eta kutsatzaileak isurtzen dira.
• Produktu horien helburu diren organismoetan presio genetiko handia eragiten dute.

Landare Osasuna: Helburuak eta Kudeaketa

Landare arazoak eta aldaketak aztertzea, eta kalte horiek kontrolatzea edo mugatzea da helburua.

Agente Biotikoak eta Abiotikoak

• Agente biotikoak: Landarean ezer eskaini gabe bizi diren agenteak bizkarroiak dira.
• Agente abiotikoak: Ez dira bizkarroiak, adibidez, kazkabarra edo izoztea.

Izaki Bizidunen Gaur Egungo Sailkapena

Eukariotoen Erreinua

Morfologia aldetik era askotakoak dira. Gaur egun, eboluzio-erlazioak...

Protista Erreinua

Protozooak

Zelulabakarrak eta mikroskopikoak, heterotrofoak; ingurune urtarrean bizi (ur gazi edo gezetan); gehienak askeak, batzuetan parasitoak (ostalariari gaixotasuna); zooplanktona osatu: ur azalean; beste animalien elikagaiak.

Protozoo Taldeak

• Flagelatuak: Flageloa, askeak edo parasitoak.
• Zilatuak: Zilioak, askeak edo parasitoak.
• Errizopodoak: Pseudopodoak, askeak edo parasitoak.
• Esporozooak: Parasitoak.

Algak

Zelulabakarrak (batzuetan koloniak eratu), edo zelulaniztunak (ez dute ehunik eratzen); Autotrofoak, klorofiladunak (fotosintesia); Urtarrak (ur gazi edo gezetan): Fitoplanktonaren parte, ur azalean; Garrantzi industriala, elikadura (Asian gehienbat), sendagaiak, ongarriak...

Alga Taldeak

• Alga berdeak: Klorofila pigmentua,

Euskal Hiztegia: Hitz Arraroak eta Esanahiak

Hurrengo zerrendan euskarazko hitz arrunt eta arraroen esanahiak aurkituko dituzu, alfabetikoki antolatuta.

A eta B hizkiak

• Gozagarria – atsegin, gustukoa.
• Habe – zutoina, zutabea.
• Haltz – onttoilo.
• Harandiko – haragokoa.
• Harraldoi – handi.
• Harrikoa egin – ontziak garbitu.
• Hasperen – zipurrena, arnasa botatzea.
• Hats egin – arnasa hartu.
• Hatzeman – harrapatu.
• Hazkatu – urratu.
• Haztatu – ukitu.
• Haztura – ohitura.
• Hernio – hernia.
• Higadura – narriadura, akatsa.
• Hizpide – hizketagaia.
• Hondarrean – azkenean, azkenik.
• Honezkero – jadanik, jada.
• Idisko – zekorra, abere txoa.
• Igarr – nabarmendu, ezagun izan.
• Inkurrio gaiztoa – gorroto.
• Irain – laidoa.
• Irrauli – buelta, apiko gora ipini.

Proteinak: Funtzioa, Konformazioa eta Konposaketa

Funtzioaren arabera

Egiturazkoak: batez ere haritsuak dira.

• Zelula mailan: glukoproteinak, histonak eta tubulina/aktina.
• Organo mailan: kolagenoa, elastina eta keratina.

Garraioa:

• Parmeasak/bonbak: garraio pasiboa erraztu.
• Zitokromoak: elektroiak garraiatu.
• Hemoglobina/hemozianina: ornodunen eta ornogabeen odolean oxigenoa garraiatu.
• Mioglobina: oxigenoa muskuluan gorde.
• Lipoproteinak: lipido disolbaezinak garraiatu.
• Seroalbumina: gantz-azidoak garraiatu.

Erreserba: proteina batzuek aminoazidoak pilatzen dituzte, enbrioia garatzen denean nutrizio-osagai gisa erabiltzeko.

• Obalbumina: arrautzan.
• Kaseina: esnean.

Homeostasia: gorputzaren barne-baldintzak konstante eta neurri fisiologikoen barruan mantentzen dituzte...

Lipidoen Sailkapena eta Funtzioak

Fosfolipidoak eta Esfingolipidoak

• Fosfolipidoak: Gantz-azido 1 edo 2, alkohol 1, azido fosforiko molekula 1 eta konposatu polar 1 (aminoalkohola) dituzte.
• Glizerofosfolipidoak: Azido fosfatidikoaren deribatuak dira. Glizerina molekula batek bere alkohol-taldeetako 2 esterifikatzen ditu gantz-azidoen 2 molekularekin; azken alkohol-taldea azido fosforikoarekin esterifikatzen dute.
• Esfingolipidoak: Zeramida bat (esfingosina baten eta kate luzeko gantz-azido baten arteko bat-egitea) azido fosforikoko molekula batekin eta aminoalkohol batekin elkartuta daude.

Esteroideak

Ziklopentanoperhidrofenantrenotik edo esteranotik eratorritako lipidoak dira. Egitura-funtzioa ez duten esteroide nagusiak:

1. D bitamina: Kaltzioaren eta

Mikroorganismo Patogenoen Ezaugarriak eta Infekzioak

1. Biomolekulak

Biomolekulak bi taldetan sailkatzen dira:

• Ez-organikoak:
  • Gatz mineralak: Solidoak (esqueleto egiturak sortu), disoluzioan (pH-aren aldaketa kontrolatu).
  • Ura: Molekula dipolarra, hidrogeno zubiz lotutako ur molekulak. Ezaugarriak: disolbatzaile, erreaktibitate kimikoa, bero espezifikoa, lurruntze beroa.
• Organikoak (Makromolekulak):
  • a) Proteinak → Monomeroa: Aminoazidoa
  • b) Almidoia → Monomeroa: Glukosa
  • c) Gantzak → Monomeroa: Glizerina + Gantz azidoa
  • d) Azido nukleikoak → Monomeroa: Nukleotidoa

2. Gluzidoak

C, H, O-z osatua, uretan disolbagarria. Konplexutasun mailaren arabera:

1. Monosakaridoak

Karbohidratoen oinarrizko unitatea. Uretan disolbagarriak. 3-8 tarteko karbono atomo dituzten kate linealak. Karbono atomo kopuruaren arabera...

Moneroak eta Sailkapena

Moneroak: Prokariotoak, zelulabakarrak. Ehunik ez, autotrofak edo heterotrofak (saprofitoak —materia organiko hila—, sinbiotikoak beste izakietatik onuragarriak, bizkarroiak kaltegarriak). Ugalketa parasexuala.

Sailkapena

• Arkeobakterioak: Primitiboenak, giro baldintza txarretan bizi direnak (halofiloak —gazitasun handiko uretan—, metanogenoak —giro anaerobikoetan metanoa ekoizten—, termoazidofiloak —sufre ugariko giro bolkanikoetan eta garratz diren ur termaletan—).
• Eubakterioak: Zelula paretadun bakterioak. Paretaren osaeraren arabera: gram positiboak (kolore morea, tuberkulosia eragiten dute) eta gram negatiboak (kolore gorria, izurria eragiten duten bakterio patogenoak). Mikoplasmek ez dute hormarik.

Zatiketa

1. Antolaketa-mailak

Txikienetik handienera:

1. Atomoak: adibidez karbonoa (C) eta oxigenoa (O).
2. Molekulak / Biomolekulak: atomoak elkartzean sortzen dira (ura, glukosa).
3. Organuluak: zelularen barruko egiturak (mitokondrioak, kloroplastoak).
4. Zelulak: bizidunen unitate txikiena (landare-zelula).
5. Ehunak: funtzio bera duten zelula berdinen multzoa.
6. Organoak: ehun ezberdinez osatuta (hostoak, zurtoina, sustraiak).
7. Aparatuak eta sistemak: organoen multzoa.
8. Organismoa: izaki bizidun osoa (landarea).

2. Biomolekulak

Biomolekula ez-organikoak

• Ura: ugariena izaki bizidunetan.
• Gatz mineralak: disolbatuta edo kristaletan.

Biomolekula organikoak (karbonodunak)

• Gluzidoak: energia ematen dute (adibidez: glukosa, zelulosa).
• Lipidoak: energia gordetzen dute eta mintzak osatzen