Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Gatz Mineralak

Gatz mineralak izaki bizidunen funtsezko osagai inorganikoak dira, eta bi motatan sailkatzen dira:

Gatz Disolbaezinak

• Egoera solidoan aurkitzen dira eta egitura-funtzioa dute.
• Funtzioa: Kanpo eta barne eskeletoa eratzea.
• Adibidez: Kaltzio karbonatoa, kaltzio fosfatoa eta silizea.

Gatz Disolbagarriak

• Uretan disolbatuta, euren ioietan banatuta erabiltzen dira.
• Funtzio orokorra: Zelularen oreka osmotikoa eta pH-a kontrolatzen dute.
• Funtzio espezifikoa: Gatz bakoitzak bere funtzio espezifikoa du prozesu metabolikoetan.

Ura

Ura izaki bizidunen osagai nagusia da, eta bere molekula txikia, polarra eta erraz eratzen ditu molekulen arteko loturak, bereziki hidrogeno zubiak.

Uraren Propietateak eta Bizidunetan Ondorioak

1. Disolbatzaile unibertsala: Substantzia

Gizakiaren Ugalketa Prozesua

Gametoak eratzen dira, ernalketa gertatzen da, zigotoa enbrioi bihurtzen da. Umea garatu egiten da.

Giza Bizi-zikloa: Haurtzaroa, Pubertaroa eta Nerabezaroa

Haurtzaroa

Umea jaiotzen denean hasten da. Sexu-organoak garatzen hasten dira: mutilengan zakila eta eskrotoa, eta neskengan bulba.

Pubertaroa

Aldaketa fisiko eta hormonal handiak gertatzen dira. Neskengan lehen hilekoa agertzen da, eta mutilengan espermatozoideak sortzen hasten dira.

Nerabezaroa

Independentzia premia sumatzen dugu, eta gure sentimenduak eta gorputza ezagutzekoa ere.

Giza Ugaltze-aparatuak

Emakumezkoen Ugaltze-aparatua

• Obulutegiak: Almendra baten forma eta tamaina dute. Obuluak sortzen dituzte.
• Falopioren tronpak: Obulutegi bakoitza umetokiarekin lotzen

2010-Ekaina; 3B galdera

DNAren erreplikazioaren funtsezko ezaugarriak hauek dira, besteak beste: noranzko bikoa eta erdikontserbakorra da, eta 5´ 3´ zentzuan egiten du aurrera.

a) Zeure hitzak erabiliz, azladu ezaugarri horietako bakoitzaren esanahia.

No

ranzko bikoitza: ADNren bi kateetan aldi berean aldi berean gertaten da bikoizketa. Bikoizketa puntu jakin batena hasten da ;bikoizketa jatorrian.Puntu horretan , bi kateak banatzen dira, bikoizketak aurrera jarraitzen du eta harizpiak aldi berean kopiatzen dira ; hau da bikoizketak bi noranzko ditu

Erdikontserbakorra: DNA_kateka banandu egiten dira, eta horietako bakoitza kate berri bat eratzeko molde gisa erabil daiteke. Molekulakume bakoitzak ukitu gabeko molde -kate bat eta bikoiztu berria

Mitokondrioa: Egitura eta Funtzioak

Mitokondrioa zelula eukariota guztietan dagoen organulua da (kondrioma). Kopurua zelularen aktibitate mailaren araberakoa da.

Egitura

• Itxura aldakorra (luzangak).
• Kanpo mintza: Porinak ditu, mintz bakterianoaren antzekoa.
• Barrunbe perimitokondriala: Kanpo eta barne mintzen artean dagoen gunea (100 Å).
• Barne mintza: Fosfolipido bereziak, proteina garraiatzaileak (arnas-katekoak, adibidez) eta ATP sintetasa ditu. Gandorrak izeneko tolesturak ditu.
• Matrizea: Mitokondrioaren barne ingurunea da. Erribosomak (70S-koak), DNA mitokondriala eta entzima ugari ditu.

Funtzioak

• Arnasketa aerobikoa: Energia (ATP) sortzen du. Prozesu honetan Krebs zikloa, β-oxidazioa eta oxidaziozko fosforilazioa gertatzen dira, ATParen sintesiarekin

Organo eta ehunetako prozesuak abiarazten edo geldiarazten dituzte, hauek bizkortuz edo motelduz.

Erlazio Trofikoak

Biozenosia osatzen duten organismoak elkarreraginean ari dira. Erlazio horiek espezie bereko banakoen artean gerta daitezke, edota espezie desberdinetako banakoen artean. Azken kasu honetan, erlazioek elikagaiekin dute zerikusia, eta erlazio trofiko esaten zaie.

Kate eta Sare Trofikoak

Izaki bizidunek elkarrekiko duten mendekotasun-erlazioa kate trofiko edo elikate-kate baten bidez adieraz daiteke.

• Ekoizleak: Lehen maila osatzen dute, eta organismo autotrofoak dira.
• Kontsumitzaile Primarioak: Belarjaleak dira, eta ekoizleez elikatzen dira.
• Deskonposatzaileak: Maila guztietan eragiten dute. Deskonposatzaileak bakterioak, onddoak eta zenbait protisto dira.

Espezie bakoitza ez da beste espezie batez soilik elikatzen, espezie ugariz...

Ugalketa

Ugalketa motak

Bi ugalketa mota nagusi bereizten dira:

1. Asexuala:
   • Ez du gametorik behar.
   • Sortzaile bakarra nahikoa da.
   • Ez da material genetikoa konbinatzen.
   • Zelulak mitosiz zatitzen dira.
   • Normalean ondorengo ugari sortzen dira.
   • Prozesu azkarra da.
   • Monera, landare eta protistoetan ohikoa da.
2. Sexuala:
   • Gametoak beharrezkoak dira.
   • Bi sortzaile behar dira.
   • Material genetikoa konbinatzen da.
   • Zelulak meiosiz zatitzen dira gametoak sortzeko, eta gero, zigotoa mitosiz garatzen da.
   • Ondorengo gutxiago sortzen dira.
   • Prozesu luzeagoa da.
   • Landare eta animalietan ohikoa da.

Ugalketa zelularra

Zatiketa edo ugalketa zelularrak izaki zelulanitzen ugalketa eta garapena ahalbidetzen ditu. Zatiketa zelularrean bi prozesu nagusi gertatzen dira:

1. Kariozinesia: Nukleoaren zatiketa.

Gaixotasunen Transmisio Bideak

Gaixotasun infekziosoak hainbat modutan hedatu daitezke. Hona hemen ohikoenak:

Harreman Zuzena

Interakzioa dago ostalariaren, gaixotasun-iturriaren eta banako osasuntsuaren artean. Adibidez: musuak, sexu-harremanak, edoskitzean edo karenaren bidezko transmisioa. Adibidez: HIESa, sifilisa, herpesa.

Airea

Mikroorganismoek ur-tantatxoetan edo hautsean esekita bidaiatzen dute. Gertuko transmisioa da eraginkorrena. Adibidez: katarro arrunta, gripea, tuberkulosia.

Garraiatzaileak (Bektore Inerteak)

Patogeno bat hedatzeko balio duen edozein likido, elikagai, material edo objekturi garraiatzaile deritzo. Adibidez: kolera, salmonelosia, sukar tifoidea.

Bektoreak (Bektore Biziak)

Patogeno bat transmititzeko gai den edozein organismo....