Lehen hezkuntza mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Protista Erreinua

Protozooak

Zelulabakarrak eta mikroskopikoak, heterotrofoak; ingurune urtarrean bizi (ur gazi edo gezetan); gehienak askeak, batzuetan parasitoak (ostalariari gaixotasuna); zooplanktona osatu: ur azalean; beste animalien elikagaiak.

Protozoo Taldeak

• Flagelatuak: Flageloa, askeak edo parasitoak.
• Zilatuak: Zilioak, askeak edo parasitoak.
• Errizopodoak: Pseudopodoak, askeak edo parasitoak.
• Esporozooak: Parasitoak.

Algak

Zelulabakarrak (batzuetan koloniak eratu), edo zelulaniztunak (ez dute ehunik eratzen); Autotrofoak, klorofiladunak (fotosintesia); Urtarrak (ur gazi edo gezetan): Fitoplanktonaren parte, ur azalean; Garrantzi industriala, elikadura (Asian gehienbat), sendagaiak, ongarriak...

Alga Taldeak

• Alga berdeak: Klorofila pigmentua,

1. Biomolekulak

Biomolekulak bi taldetan sailkatzen dira:

• Ez-organikoak:
  • Gatz mineralak: Solidoak (esqueleto egiturak sortu), disoluzioan (pH-aren aldaketa kontrolatu).
  • Ura: Molekula dipolarra, hidrogeno zubiz lotutako ur molekulak. Ezaugarriak: disolbatzaile, erreaktibitate kimikoa, bero espezifikoa, lurruntze beroa.
• Organikoak (Makromolekulak):
  • a) Proteinak → Monomeroa: Aminoazidoa
  • b) Almidoia → Monomeroa: Glukosa
  • c) Gantzak → Monomeroa: Glizerina + Gantz azidoa
  • d) Azido nukleikoak → Monomeroa: Nukleotidoa

2. Gluzidoak

C, H, O-z osatua, uretan disolbagarria. Konplexutasun mailaren arabera:

1. Monosakaridoak

Karbohidratoen oinarrizko unitatea. Uretan disolbagarriak. 3-8 tarteko karbono atomo dituzten kate linealak. Karbono atomo kopuruaren arabera...

Garraio pasiboa

Garraio pasiboa gradiente elektrokimikoaren alde egiten da (kontzentrazio handienetik txikienera), eta ez du ATPrik kontsumitzen. Bi mota ditu: difusio sinplea eta difusio errazua. Osmosia ere garraio pasibo gisa aztertzen da, ura kasu berezi gisa hartuta.

Difusio sinplea

Ez du proteina laguntzailerik behar eta ez da ATPrik kontsumitzen. Bikapa lipidikoan zehar egiten da. Horrela garraiatzen dira:

• Molekula polar txikiak: etanola…
• Molekula hidrofobikoak: bentzenoa…
• Gasak: O₂, CO₂

Difusio errazua

Laguntzaile bat behar du: proteinak. Bi mota daude:

• Garraio proteinak (karrierrak): gluzidoak, aminoazidoak eta nukleosidoak garraiatzen dituzte. Mintzaren alde batean molekulei lotzen zaizkie, konformazioa modu itzulgarrian aldatzen dute,

Itzulpena: Proteinen Sintesia

Itzulpena eukarioto zein prokariototan antzera ematen den proteinen sintesiaren azken fasea da; bertan, aminoazidoak lotura peptidikoen bidez elkartzen dira proteina bat osatzeko. Prozesu hau erribosometan gertatzen da eta RNAm (RNA mezularia) zein RNAt (RNA garraiatzailea) beharrezkoak dira.

RNAt-ek RNAm-ren kodon bakoitza (hiru basez osatua) irakurtzen du, bere osagarria den antikodona erabiliz. Horri esker, kodon bakoitzari dagokion aminoazidoa garraiatzen du, eta horiek lotura peptidikoz elkartzean lortzen da prozesuaren helburua: proteina sintetizatzea.

Transkripzioa: RNAm-ren Sintesia

Transkripzioa DNA gene baten osagarria den RNA mezulariaren sintesi-prozesua da. Prozesu anabolikoa da, energia kontsumitzen duelako,...

Ekintza Potentziala: Nerbio Bulkaden Oinarria

1: Grafikoak neuronaren ekintza potentziala erakusten du. Ekintza potentziala nerbio-bulkadaren oinarrian dagoen fenomeno elektrofisiologikoa da. Pausoak:

Atseden-potentziala

Atseden-potentziala: -70 mV inguruan hasieran. Hau neuronaren mintzaren ohiko potentziala da.

Despolarizazioa

Despolarizazioa: Mintzaren potentziala gorantz doa Na⁺ ioiak zelulan sartzen direlako. Grafikoan honek igoera bortitza erakusten du.

Gailurra

Gailurra: Mintzaren potentzialak 0 mV gainditu eta positibo bilakatzen da (20 mV ingurura iristen da).

Repolarizazioa

Repolarizazioa: Potentzialak behera egiten du K⁺ ioiak kanporatzeagatik.

Hiperpolarizazioa

Hiperpolarizazioa: Mintzaren potentziala atseden-potentziala baino baxuago...

Gernua eta Sortze Prozesua

Gernua urez eta zeluletatik kanporatzen diren substantziez giltzurrunetan sortutako likidoa da.

Gernuaren Sortze Prozesua

• Glomeruluen iragazketa

  Giltzurrun-azalean odola iragazten da glomeruluen kapilarren paretetan zehar. Bowmanen kapsulak jasotzen du eta giltzurrun-tubuluetan zirkulatzen du.

• Tubuluen birxurgapena

  Giltzurrun-tubuluetan zehar mantenugaiak birxurgatzen dira eta berriro sartzen dira tubuluen inguruko odol-kapilarretara.

• Jariaketa

  Ioiak (K+ eta H+) kapilarretatik tubuluetarantz jariatzen dira. Tubulu bihurgunetsu distalean gertatzen da. Gernua gernu-maskurira heldu eta ureterren barrena kanporatzen da.

Bihotzeko Balbulen Funtzioak

Balbula trikuspideak eta mitralak bi funtzio dituzte: lehenengoa odola aurikuletatik...

DNA: Azido Desoxirribonukleikoa

DNA: azido desoxirribonukleikoa.

Kokapena zelula motaren arabera

• Zelula eukariotoetan:
  • Nukleoan
  • Mitokondrioetan
  • Kloroplastoetan
• Zelula prokariotoetan:
  • Zitoplasman, zona nuklearra deritzon eremuan.
  • Makromolekula bakar batek osatzen du: bakterio-kromosoma.

Osagaiak: Mononukleotidoak

Molekulek lau unitate mononukleotido dituzte:

• d-AMP
• d-GMP
• d-CMP
• d-TMP

DNAren egitura-mailak

Bi egitura-maila bereizten dira:

1. Egitura primarioa

• Desoxirribonukleotidoen segidaren araberakoa da.
• Polidesoxirribosa-fosfato eskeletoa DNA molekula guztietan berdina da.
• Desberdintasuna:
  • Base nitrogenatuen eta polidesoxirribosa-fosfatoen segidan datza.
  • Proteinak sintetizatzeko informazioa darama.

2. Egitura sekundarioa

• DNA molekula bi polinukleotido-katez osatuta

Digestio Aparatua

Elikagaiak eraldatu eta substantzia soilagoak sortzen ditu, zelulek xurga eta erabil ahal izateko. Prozesu honetan, digeritzen ez diren hondakinak kanporatzen dira.

Digestio-aparatuaren atalak

• Ahoa: Mihia, hortzak eta listu-guruinak daude.
• Faringea: Digestio- eta arnas-aparatuen hodia da. Epiglotis izeneko atala dauka.
• Hestegorria: Faringea eta urdaila lotzen dituen hodi gihartsua da.
• Gibela: Behazuna sortzen duen guruina da; behazunak koipea digeritzen laguntzen du.
• Urdaila: Elikagaiak urin gastrikoarekin digeritzen hasten dira. Sarrera kardia du eta irteera piloroa.
• Pankrea: Pankrea-urina sortzen du, elikagaiak erabat digeritzeko.
• Heste meharra (6m): Paretek heste-biloak dituzte, mantenugaiak xurgatzeko. Hiru zati ditu: duodenoa,

Immunitate-sistema organoz, zelulaz eta zelula-produktuz osatuta dago. Horien bitartez, organismoa mikroorganismo patogenoen sarreratik, ugalketatik eta inbasiotik babesten dute.

Mikroorganismo patogenoak

Mikroorganismo patogenoak agente biologiko mikroskopikoak dira (hala nola bakterioak, birusak, onddoak edo protozooak), gaixotasunak sortzeko gai direnak beste organismoetan sartu eta ugaltzen direnean.

Kanpoko defentsak

Epidermisa

Gorputza inguratzen duen barrera fisikoa da. Ileak ditu patogenoak eta zikinkeria blokeatzeko. Gainera, koipea eta izerdia jariatzen ditu; horiek mikroorganismoak neutralizatzeko substantzia kimikoak dituzte.

Mukosak

Mukia sortzen dute patogenorik ez sartzeko.

Zer da mikrobiota?

Gure gorputzean bizi den mikroorganismoen...