Lehen hezkuntza mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Giltzurrunaren Funtzioak: Gernuaren Eraketa

1. Iragazketa: Glomerulutik odola Bowmanen kapsulara igarotzen da. Ura, iragazketa produktuak eta beste substantzia batzuk iragazten dira.
2. Birxurgapena: Ura, glukosa, aminoazidoak eta gatz mineralak hodixketatik eta Henleren lakioetatik odolera itzultzen dira.
3. Jariaketa: Zenbait substantzia gorputz-fluidoetatik nefronaren azken zatira igarotzen dira. Horrela, gernua sortzen da, eta giltzurrun pelbiserantz joaten da. Gernua ureterren bidez irteten da giltzurrun pelbisetik gernu-maskurirantz, eta han pilatzen da. Gernu-maskuriaren paretetan, maskuriaren presioa eta bolumena handitu egiten direla hautematen dute errezeptore batzuek. Betetzean, pixa egiteko beharra sortzen da.

Neuroglia Zelulak

• Astrozitoak: Neuronen

Genetikaren oinarrizko kontzeptuak

• Genetika: Geneak eta euren transmisioa ikasten dituen zientzia.
• Karaktere: Edozein aspekturen edo portaeraren ezaugarria (adibidez: ilearen kolorea, begien forma, azkartasuna…).
• Gene: Karaktere jakin baterako informazio genetikoa duen DNA zatia. Geneak kromosometan lerrokatuta daude.
• Loci: Kromosoma batean gene bakoitza dagoen lekua.
• Kromosoma: DNA eta proteinen nahastea.
• Kromosoma homologoak: Karaktere berdinak erregulatzen dituzten kromosomak (bata amarena eta bestea aitarena).
• Genoma: Espezie baten gene guztien multzoa.
• Genotipo: Organismo baten geneen multzoa.
• Fenotipo: Ikusgai diren ezaugarrien multzoa; genotipoaren adierazpena da, giroaren araberakoa (fenotipoa = genotipoa + giroa).
• Mutazioak: DNA baseen sekuentzian

1. Uraren propietate fisiko-kimikoak

Urak hurrengo propietate fisiko-kimikoak ditu:

a) Disolbatzaile-boterea

Ura substantzia kopuru maximoa disolbatzen duen likidoa da (disolbatzaile unibertsala). Propietate hau beste substantziekin hidrogeno-zubiak sortzeko duen gaitasunagatik du; substantziak disolbatzen dira uraren molekula polarrekin elkarrekintza eginez.

Disolbatzaile izateagatik, bizidunetan bi funtzio garrantzitsuren arduraduna da:

• Metabolismoa: Erreakzio gehienak inguru urtsuetan ematen dira.
• Garraioa: Elikagaien garraioak eta hondakinen kanporatzeak inguru urtsua behar dute.

b) Kohesio-indarra molekulen artean

Hidrogeno-zubiek mantentzen dituzte uraren molekulak indarrez lotuta, egitura konpaktua sortuz eta likidoa ia konprimaezina bihurtuz....

Zirkulazio Aparatua: Funtzionamendua eta Egitura

1. Jakinik gorputzean bi zirkulazio-sistema ditugula, deskriba ezazu bakoitzaren funtzioa eta egitura.

Zirkuitu txikia edo pulmonarra

Honen funtzio nagusia odol karboxigenatua bihotzetik birikietara garraiatzea da, oxigenatzeko.

• Biriki-zaina: Birikietatik bihotzera (CO2 gutxi).
• Biriki-arteria: Bihotzetik birikietara (CO2 asko).

Zirkuitu handia edo sistematikoa

Funtzio nagusia oxigenoz betetako odola arterien bidez gorputz osora banatzea da.

• Aorta arteria: Bihotzetik organoetara (oxigenoa garraiatzen du).
• Kaba zaina: Zeluletatik bihotzera (karbono dioxidoa garraiatzen du).

2. Baieztapen hauetatik zein da zuzena?
   • a) Sistema linfatikoa gure gorputzetik hormonak garraiatzeaz arduratzen da.
   • b) Sistema linfatikoa gorputzeko

Biziaren jatorria eta biomolekulen sorrera

Gaur egungo izaki bizidunen molekula nagusiak honako hauek dira: gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak. Beraz, izaki bizidun bera izango da izaki bizidun guztien jatorria (jatorri komuna).

Lurraren historia eta fosilak

Lurraren historia aztertzeko, fosilen azterketa egiten da. Lurra duela 4.700 milioi urte sortzen hasi zen; fosil zaharrenek (bakterio antzekoak) 4.000 milioi urte dituzte.

Zelula baten oinarrizko baldintzak

Abiapuntu gisa, zelula bat eratu eta funtzionatzeko baldintza hauek bete behar ditu:

• Lipidoak eta proteinak: Mintzak eta organuluak eratzeko.
• Gluzidoak: Jardueretarako energia izateko.
• Azido nukleikoak: Informazioa gorde eta beste zeluletara pasatzeko.

Nola sortu ziren molekula

Eboluzioaren Teoriak eta Kontzeptu Nagusiak

Ontogenesia eta Filogenesia

Ontogenesia: Ontos (izatea), genesis (jatorria). Jaiotzetik hil arte bizidun baten organismoak jasaten dituen aldaketa multzoa.

Filogenesia: Filum (leinu), genesis (jatorria). Denboran zehar, belaunaldiz belaunaldi espezie batek jasan duen aldaketa multzoa.

Fixismoa: Eboluzioaren Aurkako Teoria

Zer da? Espezieak denboran zehar aldaketarik izan ez dutela defendatzen duen teoria. Beraz, filogenesia ukatzen du. IX. mendera arte indarrean egon zen paradigma zientifikoa da, eboluzionismoak, hautespen naturalaren azalpenari esker, baztertu zuen arte. G. Couvier fixismoaren ordezkari nagusia da. Teoria honek Eliza Katolikoaren babesa izan zuen, kreazionismoarekin bat zetorrelako.

Eboluzionismoa:

Hezurren egitura eta bizitza-zikloa

Hezurrak egitura biziak dira, eta etengabe alda daitezke (ez dira “harri gogorrak”) bizitzaren baldintzen arabera.

Ariketa fisikoaren eragina hezurretan

Eskeleto heldu batean, hezurrek proportzio orekatu bat mantendu behar dute zati inorganikoaren (gatz mineralak) eta organikoaren (kolagenoa eta zuntz elastikoak) artean. Hiru egoera desberdin bereizten dira:

• Bizitza normalean: Guk hezurrei lan pasibo bat ematen diegu; trakzioa jasan behar dute. Adibidez, kaxa bat altxatzen badugu, indarra muskuluek egiten dute, baina muskuluek hezurretik tiratzen dute, eta hezurrek dentsitate egokia izan behar dute ez apurtzeko.
• Ariketa fisiko gogorra: Ariketa fisiko handia egiten dugunean, lan gehiago eskatzen zaie hezurrei;

Definizioak

Poliuria:

Egunean 2.000 ml gernu baino gehiago kanporatzea. Diabetes mellitus gaixotasunaren adierazleetako bat izaten da.

Oliguria:

Egunean 500 ml gernu baino gutxiago kanporatzea. Nefrosiaren adierazle izaten da.

Anuria:

Egunean 100 ml gernu baino gutxiago kanporatzea. Larritasun handiko egoerekin lotuta egoten da (gernubideen buxadurak, adibidez).

Disuria:

Mikzio zailak edo mingarriak.

Polakiuria:

Mikzio oso ugariak eta kantitate txikikoak.

Nikturia:

Mikzio ugari gauean.

Tenesmo besikala:

Txiza egin ondoren gehiago egiteko gogoa izatea.

Gernu-inkontinentzia:

Nahi gabeko gernu-galerak.

Gernu-erretentzioa:

Gernua kanporatzeko ezintasuna.

Enuresia:

Lo egiten den bitartean nahi gabe txiza egitea.

Proteinuria:

Gernuko proteina kantitatea balio normalen

Zirkulazio eta Iraitz Aparatuak

Zirkulazio-aparatua

Barne-ingurunea

Barne-ingurunea gorputzeko zelulak inguratzen dituen likido-multzoa da.

• Plasma interstiziala: Zelulen artean dagoen likidoa da, babes- eta nutrizio-funtzioak betetzen dituena.
• Odola: Odol-hodietan zehar hainbat substantzia garraiatzeaz arduratzen den likidoa da.
• Linfa: Plasma interstizialetik sortu eta linfa-hodietan zehar dabilen likidoa da. Defentsa- eta drenatze-funtzioak ditu.

Homeostasia

Zelulek behar bezala funtziona dezaten, barne-ingurunea aldatu gabe eusten dioten prozesu-multzoa da. Tenperatura konstantea mantentzean datza.

Odol-zirkulazioaren sistema

Odol-hodiak

Hiru motatakoak izan daitezke:

• Arteriak: Bihotzetik gorputzeko organoetara eramaten dute odola. Paretak oso lodiak