Lehen hezkuntza mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Nerbio Bulkaden Transmisioa

Nerbio bulkada despolarizazio-prozesu baten bidez transmititzen da neuronen bitartez.

Mintza polarizatuta dago. Desberdintasun hori sodio-potasio ponparen bidez mantentzen da, eta geldialdiko potentziala esaten zaio.

Iragazkortasunaren hazkundeak estimuluak sortzen ditu. Sodio ioiak zelulara sartzean, polaritatea alderantzizkoa da, eta horri ekintza potentziala deritzo.

Ioien birbanaketak despolarizazioa eragiten du, eta horren ondorioz, ondoko aldea despolarizatu egiten da. Nerbio bulkada despolarizazioak mintzetik egiten duen lekualdatzea da.

Nerbio bulkadak zuntz osoa zeharkatzen duenean, errepolarizazioa gertatzen da.

Sinapsia

Neuronen arteko edo neuronen eta muskuluen arteko lotura funtzionala da, baita sentimen zelulen...

A GALDERA

Irudian, zelulan gertatzen diren zenbait erreakzio metabolikoren eskema irudikatu da.

a)Identifika eta izenda ezazu A eta B letrei dagokien ibilbide metabolikoa.

A- Glukolisia → prozesu kataboliko eta anaerobikoa da, Ia zelula guztietan gertatzen dena. Prozesuan glukosa molekula bat (6 atomo C duena) degradatu eta azido pirubikoko 2 molekula (3 atomo C dutenak) sortzen dira.

B- Krebs-en zikloa → Honen bitartez azetil-CoA erabat oxidatu eta CO2 eta H+ bilakatzen da.

b)Esleitu 1etik 6rako zenbakiak metabolito hauei: H2O, CO2, O2, ADP+Pi, NAD+,ATP.

1)CO2; 2)NAD+; 3)O2; 4)H2O; 5)ADP+Pi; 6)ATP

c)Adierazi zelularen zer organulu eta tokitan gertatzen diren A eta B ibilbideetako erreakzioak. Arrazoitu erantzunak.

A- Zelularen zitoplasman  B-...

Zelula eukariotoen transkripzioa

Parte hartzaileak

• DNA
• Erribonukleotido trifosfatoak (A, G, C, U)
• RNA polimerasa (RNA pol):
  • RNA pol I: RNAr handia transkribatzen du.
  • RNA pol II: RNAm transkribatzen du.
  • RNA pol III: RNAt eta RNAr txikia transkribatzen ditu.
• Beste hainbat entzima.

Prozesuaren faseak

a) Hasiera

• RNA pol II-k DNAn dagoen promotore izeneko nukleotido-sekuentzia bat ezagutzen du (TATA kaxa).
• Transkripzio-faktore izeneko proteinek TATA kaxa identifikatzen dute eta haiekin elkartzen dira.
• Entzimek DNA katea irekitzen hasten dira, jarraian RNA polimerasa DNA katearen gainean egokiro koka dadin errazteko.

b) Luzapena

• DNAren kate batek RNA sintetizatzeko molde bezala jarduten du.
• RNA pol-ak 5’ → 3’ noranzkoan nukleotido berriak lotzen ditu (erribonukleotido

Makronutrienteak

Makronutrienteak edo mantenugai energetikoak organismoari behar duen energia ematen diote jarduerak egiteko. Hauek dira: karbohidratoak (azukreak edo gluzidoak), koipeak (lipidoak) eta proteinak.

Karbohidratoak

Energia iturriak dira, funtzio energetikoa dute. Bi mota bereizten dira:

• Xurgapen azkarrekoak: berehala odolera pasatzen dira, uretan disolbagarriak dira. Adibidez: azukrea, eztia.
• Xurgapen motelekoak: digestioa izan ondoren odolera pasatzen dira, ez dira uretan disolbagarriak. Adibidez: zerealak, barazkiak, pasta, patatak.

Gantzak edo lipidoak

Funtsezko zeregina dute gorputzean: energia bildu eta erreserba osatzea, ehun adiposoa eratuz. Ez direnez uretan disolbatzen, ez da erraza pixarekin kanporatzea. Koipe gehiegi hartzea...

2Zelula eukariotoetan DNA (karga negatiboa) karga positiboko oinarrizko proteinekin lotuta dago; proteina horiek histonak dira, lotura honen bidez nukleosomak eratzen dira. Nukleosoma bat lau histona motako (H2A,H2B,H3,H4) 8 molekulak eta helize bikoitzeko DNA zati batek osatzen dute (oktameroa), eta azkenean horrek 1,75 bira ematen ditu oktameroaren inguruan. Zuntzaren bi muturrak irteerako leku berean bil eta berta bosgarren histon batekin lotzen dira (H1). Nukleosoma batetik bestera linker edo lokailu izeneko DNA harizpi bat dago.Egitura horren izena perla-lepokoa da.

Harreman Trofikoak

Espezie Arteko Harremanak

Harraparitza

Espezie harrapariak eta harrapakinak ehizatzen dituzte. Bizirauteko estrategiak harrapariek hobeto ehizatzeko eta harrapakinek ihes egiteko.

Parasitismoa

Bizkarroi espeziea ostalariaren bizkar ehuntzen da. Bizkarroiek gaixotasunak eragin ditzakete.

Sinbiosia

Bi organismo edo sinbioien arteko erlazio onuragarria da, ez dira bananduta bizi.

Komentsalismoa

Espezie batek beste espezie baten janari hondarrekin elikatzen da, kalterik gabe.

Inkilismoa

Maizterra beste organismo batean gordetzen da, kalterik egin gabe.

Espezie Bereko Harremanak

Gregarismoa

Banako batzuk denbora jakin batean elkarrekin bizi eta lekualdatzen dira, hobeto ehizatzeko edo babesteko.

Familia Asoziazioak

Famili bereko izaki bizidunek...

Fotosintesia

Fotosintesiaren ekuazioa hau litzateke:

H₂O + CO₂ —argia→ O₂ + CH₂O

• Ur-molekula H-emaile gisa jarduten du, argi-energiari esker uraren fotolisia gertatzen delarik.
• CH₂O hori karbohidrato baten aitzindaria litzateke.

Fotosintesia bi fasetan egiten diren erreakzio konplexuen bidez burutzen da:

1. Fase argia

• Argia dagoenean soilik gertatzen da.
• Tilakoideetan gertatzen da.
• Pigmentu fotosintetikoek argi-energia energia kimiko bihurtzen dute (ATP zein NADPH).
• Uraren fotolisia gertatzen da, oxigenoa askatuz.

2. Fase iluna

• Kloroplastoetako estroman gertatzen da.
• Ez du argi beharrik. Fase argian lortutako energia eta ahalmen erreduzitzailea (NADPH) erabiltzen du.
• CO₂ molekulen erredukzioa egiten da, glukosa eta beste molekula organiko batzuk lortzeko.

Fixismoa vs. Eboluzionismoa

Fixismoak defendatzen du espezieak independenteak direla eta sortu zirenetik bere horretan iraun dutela, hau da, aldaketarik izan gabe. Eboluzionismoak, berriz, azaltzen du unibertsoa eta bizidun motak nolabaiteko garapenaren emaitza direla, eta espezieen aniztasuna egokitzapenaren eta aldaketen ondorio dela.

Eboluzioaren Teoria Nagusiak

Transformismoa: Lehen Urratsak

Eboluzionismoa XIX. mendean hedatu zen, baina lehen haziak XVIII. mendean erein ziren, transformismoaren bitartez. Transformismoak azaltzen du lehen espezieak eraldatu (transformazioa) eta beste espezie batzuk sortu zirela.

Lamarckismoa: Lehen Teoria Globala

Lamarckismoa eboluzio biologikoaren lehen teoria globala izan zen, eta ezaugarri hauek zituen:

• Pixkanakako

AZIDO NUKLEIKOAK(nukleotidoen ploimeroak)

RNA:erribosa(urazilo,guainina,citosina,adenina)

ADN:desoxirribosa(timina,guainina,citosina,adenina

-PRIMARIOA=fosfoester lotura bidez elkartutako nukleotido sekuentzia,harizpi bat.

-SEKUNDARIOA=iguala,helize bikoitza,hidrogeno zubiak.

-TERTZIARIOA=Helize bikoitza hasten da kiribiltzen istona izeneko proteina batzutan eta horren ondorioz sortzen die nukleosomak.Nukleosomak hasten die euren artien kiribiltzen eta selonoidea sortzen dute.Selonoidea hasten da gehiago kondentzatzen eta hasten die sartzen 300nm-ko kromatinan eta hori gero 700-nm koan.Kondentsatzen jarritzian kromatida sortzen d,kromosoman beso ba dala eta gero kromosoma sortzen da.Kromosoma oso garrantsitzua da,zelulako ADN-ko genetika ondo banatzeko...

Itzulpenaren Sarrera

Proteinen sintesiari itzulpen deritzo, hizkuntza baten (nukleotidoen hizkuntzaren) informazioa beste hizkuntza batera (aminoazidoen hizkuntzara) igaroaraztea baita.

Erribosomaren Funtzioa eta Guneak

Prozesua erribosometan gertatzen da. Erribosomek egitura egokia dute rRNA sekuentziak barne hartzeko eta kodonez kodon mugitzeko gai dira. Erribosoma bakoitzak bi elkargune nagusi ditu:

• P gunea (Peptidil gunea): Kate polipeptidikoari lotutako azken aminoazidoa duen tRNA kokatzeko.
• A gunea (Aminoazil gunea): Kateko hurrengo aminoazidoa daraman tRNA molekula erantsiko zaion lekua.

Itzulpenaren Faseak

1. Hasiera (Iniziazioa)

Erribosomaren azpiunitate txikiena mRNA molekula baten 5’ muturrari lotzen zaio. Formilmetionina (fMet) aminoazido...