Pedro Agerre Axular: Euskal Prosaren Maisua eta Gero

Pedro Agerre "Axular": Bizitza eta Garaia

Pedro Agerre Azpilikueta, Axular goitizenaz ezagunagoa, 1556an jaio zen Urdazubin (Nafarroa) eta 1644an hil zen Lapurdin. Euskal literaturako idazlerik nagusienetakoa da, batez ere 1643an argitaratutako "Gero" maisulanari esker. Sarako Eskolako kide nabarmena izan zen, Materra eta Joanes Etxebarrirekin batera.

Ikasketak eta Ibilbide Erlijiosoa

Ez dakigu ziur non egin zituen lehen ikasketak, baina Urdazubiko monasterioan izan zirela uste da. Ondoren, Iruñera joan zen giza zientziak, erretorika eta filosofia ikastera. Salamancan Teologia ikasketak egin zituen; Koldo Mitxelenaren senitarteko batek 1972an haren titulua aurkitu zuen, eta Axularrek berak bi irakasle aipatzen ditu bere liburuan.

1596an apaiztu zen Tarbesen (Frantzia). 1600. urtean Sarako erretore kargua eman zioten, baina gogor borrokatu behar izan zuen hori lortzeko, jatorriz nafarra zelako. Donibane Lohizuneko Harostegitar Joanes apaizak kargua ukatu nahi izan zion frantziarra ez izateagatik, baina Frantziako Enrike IV.aren oniritzia jaso ondoren, erretore gisa bizi izan zen Saran hil arte.

Testuinguru Historikoa eta Politikoa

Axularrek garai aberats eta aldakorra bizi izan zuen. Egoera politikoari dagokionez, bi errealitate bereizi behar dira:

• Espainia: Berakada prozesuan zegoen.
• Frantzia: Goraka zihoan eta jakin-min kultural handia piztu zen.

Bi herrialdeak katolikoak ziren eta 1659an Pirinioetako Bakea sinatu zen. Garai baketsuagoa zenez, kultura eta literatura lantzeko giro aproposa sortu zen. Erlijioari dagokionez, Gero idazterakoan katolizismoa erabat finkatuta zegoen eta Frantziako erlijio-gudak amaituta zeuden.

"Gero" Maisulana: Egitura eta Misterioa

Gero liburua bi partetan banatua eta berezia da. Hala ere, bada misterio txiki bat: zergatik jartzen du bi partetan banatuta dagoela? Teoria ezberdinak daude:

• Emmanuel Intxauspe eta Lafitte: Bi zatiak liburu berean bilduta daudela uste dute.
• Villasante eta Haritchelhar: Gaur egun dugun testua lehen zatia dela diote; bigarrena idazteko denborarik ez zuela izan edo galdu egin dela uste dute.

Hizkera eta Mezua

Axular euskal prosaren maisu handitzat hartzen da. Liburuaren mezu nagusia argia da: "Gizonak luzamendutan aritu gabe, ekintza onak geroko utzi gabe, Jainkoarengan bildu behar du". Hizkera aldetik, Urdazubiko lapurtera erabili zuen, estilo erraza, herrikoa eta dotorea lortuz. Liburua hiru zati nagusitan banatzen da: Gomendiozko carta, Iracurtçaileari eta 50 kapitulu.