Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Errenta eta ekoizpen faktoreak

Ekoizpen faktoreen jabeek ekoizpen faktoreak erabiltzearen truke ordainsaria jasotzen dute, errenta. Ekoizpen faktoreen jabeei, hau da, lana, lurra eta kapitalaren jabeei ordaintzen zaiena ematen dituzten zerbitzuen ekoizpenaren arabera zehazten da.

Ekoizpen faktoreen jabeek ekoizpen faktoreak erabiltzearen truke ordainsaria jasotzen dute, errenta. Ekoizpen faktoreen jabeei, hau da, lana, lurra eta kapitalaren jabeei ordaintzen zaiena ematen dituzten zerbitzuen ekoizpenaren arabera zehazten da.

Errenta motak

Errenta bezala ezagutzen dira:

• Alokairua: lurraren edo natura-baliabideen prezioari edo ordaindu beharrekoari deritzogu. Lurrak adierazten duen ekoizkortasunaren balioa da.
• Soldata: lanaren prezioari edo ordaindu

1. Jose Antonio Loidi

Errenterian jaio zen. Ikasketaz eta lanbidez botikaria zen. Horrez gain, euskal historiaz, hizkuntzalaritzaz, toponimiaz eta abarrez idatzi zuen. Ezaguna da euskarazko lehen polizia-eleberria idatzi zuelako: Hamabost egun Urgainen (1955). Irunen hil zen.

2. Jose Luis Alvarez (Txillardegi)

Donostian jaio zen. Txillardegi goitizenaz ezagunagoa. Hizkuntzalari, politikari eta idazle zen. Euskara batua sortzearen bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Literaturan berrikuntza bat ekarri zuen: Leturiaren egunkari ezkutua, lehen eleberri modernotzat hartua, krisi existentzialari buruzkoa.

3. Ramon Saizarbitoria (1944)

Donostiako soziologoa eta idazlea, euskal literatura modernoaren aitzindaritzat jotzen da.

Literatura Ibilbidea:

• Bere

Euskal Herriko Hiri Sistema: Egitura, Bilakaera eta Ezaugarriak

Euskal Herriko hiri sistemaren egitura ulertzeko, beharrezkoa da faktore anitz kontuan hartzea, hala nola, klima, topografia eta landaredia. Horien arabera, hiru eremu nagusi bereiz daitezke:

• Kostaldeko sektore ozeanikoa
• Barrualdeko sektorea
• Bien arteko trantsizio-eremua

XIX. mendeko Hiri Sarearen Garapena

Desberdintasun hauek gertaera historikoen ondorio dira. XIX. mendean, jada bazegoen hiri sare bat eratua, biztanleriaren kontzentrazio handikoa eta produkzio betekizun garrantzitsuekin. Garai hartan, hirigune txikiek hirigintza prozesu bizia bizi zuten. Ipar-hego bikoiztasuna areagotuz zihoan:

• Bizkaia, Gipuzkoa eta Lapurdi garatzen hasi ziren ekonomia eta hirien aldetik.
• Araba, Nafarroa

Klima Transiziozkoa

Non: Uren banalerroaren hegoaldean, Araba ia osoa eta Nafarroako erdialdea hartzen ditu barne. Klima ozeanikoaren antzeko ezaugarriak ditu, baina prezipitazio gutxiagorekin. Bi azpi-eremu bereizten dira horren barruan:

A. Azpi-Ozeanikoa

• Non: Arabako lautadan eta Nafarroako erdiko sakonuneetan.
• Prezipitazioak: Normalean 700 mm baino gehiago jasotzen dira, urteko maximoak udazkenean eta neguan izanik.
• Tenperaturak: Urteko batez bestekoa 10 °C eta 12,5 °C bitartean dago. Neguak hotzak izaten dira, 6 hilabete 10 °C azpitik daudela eta urtarrilean 5 °C azpitik. Udak freskoak izaten dira.

B. Azpi-Mediterraneoa

• Non: Trebiñuko arroa, Irunberriko arroa eta Lizarraldea.
• Prezipitazioak: Normalean, 450 mm baino gehiago jasotzen dira; neguak

Elastikotasuna (Prezioarekiko)

Neurtzen du: eskatutako kantitatea zenbat aldatzen den, eskarian eragiten duten faktoreen aldaketen arabera.

Prezio-elastikotasunaren definizioa

Prezio-elastikotasunak neurtzen du ondasun baten prezioa aldatzean eskatutako ondasun-kantitatea zenbat aldatzen den.

Formula: E_p (prezio-elastikotasuna) = Eskatutako kantitatearen aldaketa (%) / Prezioaren aldaketa (%)

Merkatu Baldintzen Aldaketak

Ordezkapen eta Errenta Efektuak

Produktuen eta zerbitzuen prezioa igotzen denean, kontsumitzaileek eskatzen duten kopurua jaisten da. Hori azaltzeko bi arrazoi daude:

Ordezkapen efektua

Alde batetik, produktu baten prezioa igotzen bada, haren ordez erlatiboki merkeagoa den beste ondasun bat erosiko genuke.

Adibidez: Laranjak erosten...

Erliebearen Modelatzea eta Kanpo-eragileak

Itsasoek, glaziarrek, haizeak eta ibaiek eragina dute erliebean, eta aldatu egiten dute; hori dela eta, eragile geologiko deritze. Eguzki-energiak eta grabitateak aktibatutako eragile geologikoak kanpo-eragileak dira, eta kanpo-prozesu geologikoak sortzen dituzte. Hauek Lurraren barneko energia termikoak sortutako barne-prozesu geologikoetatik bereizten dira.

Erliebearen forma baldintzatzen duten faktoreak

Erliebeak forma zehatz bat hartzeko darabilen prozesua erliebearen modelatzea da. Eskultoreen jarduerarekin antzekotasun handia du:

• Harri mota: Harri bakoitzak berariazko ezaugarriak ditu. Horren ondorioz, granitoak eta buztinak ez dute forma bera izango.
• Klima: Klimak zehazten du zer kanpo-eragile geologiko

Talka Motak eta Ondorioak Ibilgailuetan

Atzeko Talka (90-100 km/h)

Abiadura handiko atzeko talketan, autoak atzetik altxatzeko joera izan dezake. Ibilgailua trabatu eta maletegia altxa daiteke.

Alboko Talka

Aurreko eta atzeko talken desberdina da. Deformatzeko leku gutxi dagoenez, ahaleginak egiten dira autoa ez deformatzeko eta talka egindako objektua bidaiarien lekura ez sartzeko. Ondorioak abiaduraren arabera:

• 20-30 km/h: Kontaktuko gunea deformatzen da (ateak, erdiko zutabea...).
• 40 km/h: Bidaiarien lekua albo batera mugituko da gurpilak geldirik dauden bitartean. Ondorioz, autoa zapaldu egin daiteke (estriboa, goiko luzetarako habea, zorua, sabaia...).
• 60 km/h: Gurpilak mugaraino iritsi eta irristatu egingo dira. Ondorioz, autoa albo batera desplazatuko

Zer da dirua?

Inork ezin du legezko dirua sortu: ondasun urria da, eta urritasun horrek ematen dio balioa. Diruak balioa izango du harengan konfiantza dugun bitartean. Diruaren funtzio nagusia truke-bitartekotzat erabiltzea da, baina ez da bakarra.

Diruaren historia eta motak

Diruaren bilakaeran zehar, hainbat diru mota sortu dira:

• Salgai-dirua

  Diruak berezko balioa du (adibidez, metal preziatuak, gatza, ardoa…).

• Paper-dirua

  XVII. mendean sortu zen. Ingalaterrako urre-gileen ohitura batetik sortu zen: urrea gordailuan uztean, bezeroek paperezko agiri bat jasotzen zuten. Agiri hori truke-bitartekotzat erabiltzen hasi ziren. Agiri horrekin urre-gilearengana joan eta urrea berreskuratu zitekeen.

• Diru fiduziarioa

  Gaur egungo diruaren ezaugarri nagusia

Kaleratze edo Kanporatze Motak

Diziplinazko Kaleratzea

Arrazoiak

• Behin eta berriro asistentzia- eta puntualtasun-hutsegiteak.
• Diziplinarik eza edo esana ez betetzea.
• Enpresariari, lankideei edo hauekin bizi diren senideei egindako irainak, ahozkoak zein fisikoak.
• Kontratuko fede ona hautsi edota konfiantza-abusua lan egiterakoan.
• Errendimendua jaistea, paktatu zena edo normaltzat hartzen den errendimendura ez iristea, nahita eta modu jarraituan.
• Mozkortuta egotea ohiko eran eta toxikomania, lanean ondorio negatiboak sortzen dituenean.
• Bereizkerian oinarritutako jazarpena, bai enpresaburuari zein lankideei.

Tramiteak

• Enpresaburuak gertakariaren berri izan duenetik 60 eguneko epean burutu beharko du kaleratzea, betiere gertatu zenetik 6 hilabete igaro ez