Lehen hezkuntza mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Iraultza Amerikarra

• XVIII. mendearen hasieran, Ipar Amerikako ekialdeko kostaldean zeuden hamahiru kolonia ingelesek, askatasuna eta berdintasunaren ideiek hauspotuta, metropoli baten aurkako lehenengo altxamendu koloniala burutu zuten.

Kolonoak ez zeuden ados:

• Metropoliak ezarritako zergekin (adibidez, tearen zerga).
• Britainia Handiak ezarritako monopolio komertzialarekin.
• Kolonoek ez zuten ordezkaritzarik Londresko Parlamentuan.

• 1776ko uztailaren 4an, hamahiru kolonietako ordezkariek AEBen Independentzia Deklarazioa idatzi zuten Filadelfian (sarrera Thomas Jeffersonek idatzia).
• Gerra luzea izan zen. Independentzia 1783an lortu zuten. George Washington AEBetako lehen presidentea izendatua izan zen.
• 1787an konstituzioa idatzi zuten. Ezaugarriak:

• Botereen

Seiurteko Demokratikoa: Printzipioak eta Erronkak

Printzipio Demokratikoak

• Gizonezko guztien sufragio unibertsalerako eskubidea.
• Eskubide politiko zabalak.
• Gizarte-erreformak, berdintasuna sustatzeko.

1868ko Iraultza eta Lehen Erabakiak

• Prim eta Serrano buruzagi iraultzaileak.
• Behin-behineko gobernua osatu zuten eta erreforma-programa bat sustatu zuten, oinarrizko eskubideak eta gizonezko guztien sufragio unibertsala onartuz.
• Ondorioz, 1869ko Konstituzioa onetsi zuten.

Amadeo Savoiakoaren Erregealdia

• Amadeo Savoiakoa hautatu zuten errege.
• Bere aurka zeudenak: moderatuak, karlistak eta Eliza.
• Arazo nagusiak: bi gatazka armatu, Kubako altxamendua (1868an hasia) eta Hirugarren Gerra Karlista.
• Erregealdia 1873an amaitu zen, Amadeo Savoiakoak erregetzari uko

BPG: Barne Produktu Gordina

Herrialde batean denbora-aldi jakin batean ekoizten diren azken ondasun eta zerbitzuen diru-balioa da.

NPG: Nazio Produktu Gordina

Pertsonen nazionaltasunaren edo pasaportearen irizpideari jarraitzen dio, non bizi diren aintzat hartu gabe.

Nazio Errenta

Nazio bateko herritarrek jasotzen duten errentaren batura da, honako hauek barne:

• Soldatak
• Lurraren alokairuak edo errentak
• Kapitalaren interesak
• Enpresa etekinak

Biztanleko Errenta

Nazio Errenta (NE) herrialde horretako biztanleen kopuruarekin zatituta lortzen den errenta da.

Errenta Pertsonal Erabilgarria

Familiek jasotzen duten errenta garbia ez da Nazio Errentak adierazten duena. Familiek benetan eskura duten dirua kalkulatzen du, kontsumitzeko edo aurrezteko duten dirua,...

Platonen Hiri Ideala eta Gizarte Sailak

Platonek arimaren hiru zatiak hartzen ditu kontuan, eta horietan oinarrituta, gobernari lana egingo zuten agintariek prestakuntza aproposa eta berezia jaso dezaten proposatzen du. Bere gogoetak Errepublika obran biltzen ditu, gizateriarentzat bideratu beharreko hezkuntzarik egokienaren ildo nagusiak proposatuz. Helburua zuzentasuna da; izan ere, asko dira hirietan sortzen diren egitekoak, eta bakoitzak bere gaitasunen arabera aproposena hautatu behar du. Gizakiek elkarlanean jardun behar dute hiriaren babespean, guztien beharrizan ekonomikoak asetzeko. Hirian beharrizan berriak sortu ahala, beste lanbide batzuk sortuko dira. Gerran, esaterako (Platonen ustez, arrazoi ekonomikoak direla medio), soldaduak...

Dualismo Antropologikoa: Gorputza eta Arima. Arimaren Teoria

Arimaren jardueraren oreka eta zuzentasuna jokaera moralaren oinarri izango dira; gizakia zoriontasuna eskuratzera eraman arte. Gizadiak bi osagai ditu: arima (jainkozkoa) eta gorputza (hilkorra). Platonek hiru arima bereizten ditu eta hegodun gurdiaren alegorian erlazionatzen ditu:

• Arrazoi-arima: gizakiaren goi-mailako gaitasuna da. Buruan kokatzen du eta gurdi gidariak ordezten: pentsamendua eta nahimena dira.
• Suminezko arima: gaitzespen, mendeku, ausardia eta koldarkeria adierazten ditu. Bihotzean datza eta zaldi zuriak ordezkatzen.
• Irritsezko arima: bizirik irauteko sena, otorduen plazera, mina... Soin edo sabelean kokatuta dago eta zaldi beltza da.

Nagusia arrazoi-arima da eta hiltzen...

Antzinako Erregimena

Antzinako Erregimena XVIII. mendearen amaierara arte Europan nagusi izan zen politika, gizarte eta ekonomia harremanen multzoari esaten zaio. Hiru ezaugarri nagusi zituen:

• Estamentuzko gizarteak irauten zuen.
• Ekonomian, lehen sektoreak (nekazaritzak batez ere) zuen garrantzia handiena.
• Politikan, monarkia absolutua zen nagusi: botere guztiak erregearen esku zeuden eta berak hartzen zituen erabaki guztiak.

Estamentuzko Gizartea

Antzinako Erregimeneko gizartearen antolaketa bereizgarria zen. Hiru taldetan edo estamentutan banatzen zen:

• Kleroa
• Noblezia
• Herri xehea (edo hirugarren estatua)

Bi ezaugarri nagusi zituen:

• Inmobilismo bertikala: Pertsona bat jaiotzen zen estamentutik ia ezinezkoa zen mugitzea. Herri xeheko kide bat ezin zen

Ekonomiaren Hirugarren Sektorea: Zerbitzuak, Garraioa, Merkataritza eta Turismoa

1. Ekonomiaren Hirugarren Sektorearen Jarduerak

Ekonomiaren hirugarren sektoreak gizarteari zerbitzuak ematen dizkion jarduerak biltzen ditu. Adibidez, garraioa, komunikazioak, merkataritza, turismoa, osasuna edo hezkuntza.

2. Zerbitzu Pribatuak eta Publikoak

• Zerbitzu pribatuak: Enpresa pribatuek eskaintzen dituzte, zerbitzua eskatzen dutenek ordaindutako diruaren truke. Xede nagusia etekin ekonomikoa lortzea da.
• Zerbitzu publikoak: Estatuak edo herri-administrazioek ematen dituzte, zergen bidez bildutako diruarekin ordainduta. Xedea gizarteari ondasunak eskaintzea da.

3. Garraioa, Garraio-sistema, Garraio-baliabideak eta Garraio-azpiegiturak

• Garraioa: Pertsonak eta salgaiak

Esparteroren Erregeordetza (1840-1843)

Garrantzi handiko aldaketak egin zituen Foru Konstituzioaren esparruan. Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) joera moderatu, kontserbadore eta foruzaleak bidali zituzten Gorteetara. Ordezkari nafarrak progresistagoak ziren eta nabarmen mugatzen eta aldatzen zituzten foruak. Batasunik ez zegoenez, foruen aldeko fronte bateratua osatzea eragotzi zen.

Esparterok Euskal Herrian ere ezarri zuen legedi progresista: foru pasea deuseztatu zuen (foruei kontra egiten zien gauzei kontra egiteko aukera). Ondorioz, matxinadak sortu ziren 1841ean, liberalismo progresistaren kontrakoek osatuta.

Urte berean, erregeak matxinadari erantzuteko dekretu bat eman zuen. Honen arabera, hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen...