Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1. Latindar historiografia

Historiografiaren lehen aztarnak Libri Pontificum izenekoak dira (K.a. V-IV. mendeak). Liburu ofizial horietan pontifizeek garaiko gertakizun garrantzitsuenak jasotzen zituzten. K.a. III. mendean lehen historialariak agertu ziren, Erromaren historia grekoz idazten zutenak, atzerrian zabaltzeko asmoz.

K.a. I. mendetik aurrera, joera berriak sortu ziren:

• Julio Zesar: Politika eta militarra. Galiaren konkistak eta gerra zibilak jorratu zituen.
• Salustio Krispo: Politikagintzatik urrunduta, bizi izandako gertakizunak idatzi zituen.
• Tito Livio: Ab urbe condita lanean, Erromaren historia kontatu zuen ikuspegi filosofiko-estoizistarekin.
• Kornelio Tazito: Hizlaria eta abokatua, jatorrizko iturriak aztertu zituen bere lanetarako.

Haritz gaztea ez dago ondo. Nerabe izatea ez zaio gustatzen; bizitza harekin krudela dela dio. Liburuan haren Florentziarako bisita kontatzen da, bere osaba Karlos ikusteko. Hala ere, Florentziara heltzen denean inor ez dago hark itxaroten, eta osabak ez dizkio deiak hartzen. Taxiaz baliatuz, osabaren etxera doa. Han ere ez dago. Harrituta, kalera ateratzen da. Han, Amalurrekin topatzen da; geroago, haren mutil-lagun berriarekin, Francesco. Hau ez zaio gustatzen Haritzi.

Eskuliburuak eta bahiketa

Etxera itzultzean osaba oraindik ez da agertu, baina, sartu bezain laster, dei bat jasotzen du: Juliet da. Etxeko leku sekretutik, Leizea, eskuizkribu batzuk hartu eta etxetik joan behar dela dio; jende arraroa etxean dagoela esaten dio ere (Haritzek...

Erromatar antzerkigintzaren lehenbiziko idazkiak

K.a. 240. urtean sortu zen erromatar antzerkigintza. Hasierako adierazpen nagusiak honako hauek izan ziren:

Hasierako herri-antzezpenak

• Carmina Fescennina: Etrurian dagoen Fescennium izeneko hiriko antzezpenak, nekazari-munduko jaiak ospatzen zituztenak. Nekazariek bertsotan egindako elkarrizketak ziren, eduki satiriko eta lizunarekin.
• Farsa Atellana: Atella hirian jatorria duten bertsoak. Antzezpenak ziren hauek ere, baina nolabaiteko argumentu bati jarraitzen zioten. Aktoreek maskarak daramatzate arketipo batzuei erantzunez:
  • Pappus (maitemindutako agurea)
  • Maccus (tripazaina)
  • Buccus (ahoberoa)
  • Dosennus (kokor maltzurra)
  • Manducus (jatuna)
• Satura: Fescennina-etatik datozela dirudi, elkarrizketa, musika

Erromatar epikaren jatorria

Guda, errege eta heroien istorioak kantatzea izan da epikaren oinarria. Hona hemen aurrekari nagusiak:

• Elogia: Inskripzio funerarioetan hildakoen alabantza.
• Carmina convivalia: Otorduen ostean kantatutakoak.
• Carmina triumphalia: Soldaduek garaipenaren ondoren gidariari kantatutako bertsoak.
• Neniae: Pertsonaia famatuen hiletan, familiak eta emakumeek kantatutakoak.

Epika Arkaikoa

Garai honetako egile nagusiak hauek dira:

• Livio Andronico: Latinez idatzi zuen lehen poeta epikoa. Erroman irakaslea izan zen eta Homeroren Odisea itzuli zuen Odussia izenburuarekin, ikasleek grekoa ikas zezaten. Saturnio bertsoa erabili zuen.
• Nevio: Bellum Poenicum idatzi zuen, latinez egindako lehen poema epikoa. Bere bizitzako gertaerak kontatzen

Erromatar Antzerkiaren Jatorria eta Bilakaera

K.a. III. mendean Greziatik ekarritako hainbat tragedia eta komedia antzeztu ziren. Latinera itzulita egon arren, greziar giroa zuten: tragediei Fabula Cothurnata deitzen zitzaien eta komediei Fabula Palliata.

Mende berean, erromatarrak hasi ziren tragedia eta komedia propioak egiten, giro erromatarrarekin. Erromatar tragediei Fabula Praetexta deitzen zitzaien eta komediei Fabula Togata. Garaiko idazle berriek Grezian girotutako komediak idaztearen alde egin zuten.

Tragediek ez zuten arrakasta handirik izan, atsekabeengatik eta hizkerarengatik; komediak, ordea, nahiago zituzten. Hauek bakarrizketa bat izaten zuten sarreran, iraganean gertatutakoa, oraingo egoera eta gertatuko dena kontatzeko. Antzezlan...

Euskal Antzerkigile Garrantzitsuenak

• Piarres Lartzabal: Etxahun, Bordatxuri, Senperen gertatua... Iparraldeko antzerkigile trebe eta langileena dugu. Dozenaka lan labur eta luze gauzatu zituen antzerkirako.
• Telesforo Monzon: Lau kantari eta xori bat, Gure behia hila da... Gipuzkoarra, baina Lapurdin aritu zen. 1956-1966 artean Iparraldeko antzerki taldeekin aritu zen, haientzat obrak moldatuz. Komediak nahiz dramak taxutu zituen, 9 edo 10 bat guztira.
• Daniel Landart: Noiz, Hil biziak, Erranak erran, Nola jin, hala joan... Lartzabal eta Monzonen jarraitzailea. Iparraldeko idazlea, autore eta zuzendari lanetan aritu da hainbat talderekin.
• Antonio Mª Labaien: Malentxo alarguna California, Lurrikara izango dugu... Tolosarrak gerraosteko antzerki munduaren

MARKAKETEN TIPOLOGIAZ

1. Head-marking vs. dependent-marking

konstrukzio baten elementuen arteko erlazioak adierazteko erabiltzen den ageriko marka ea buruan ala mendekoan doan oinarritzen den sailkapena:

• Buru markaketa: buruan jartzen dena
• Mendeko markaketa: mendekoetan jartzen dena
• Markaketa bikoitza: bai buruan eta bai mendekoetan agertzen dena

à

• Buru markaketa
  • (a) Hizki.1+hizki.2+hizki.3+Aditza IS.1 IS.2 IS.3
• Mendeko markaketa:
  • (b) IS+kasu.1IS+kasu.2IS+kasu.3Aditza

Perpaus batek hiru argumentu izan dezake askoz jota. Beraz, Hizkuntza batzuek, (a), hiru argumentuak buruan markatuko dituzte eta batere ez mendekoetan. Bestalde, beste hizkuntza batzuek, (b), hiru argumentuak mendekoetan markatuko dituzte eta batere ez buruan.

• Markaketa bikoitza hiru argumentuetarako
  • (

Erromatarrek edozein antzezlanentzako erabiltzen zuten izen orokorra fabula zen. Konposizio dramatikoei dagokienez, sailkapena gaiaren eta pertsonaien arabera egiten zen.

Horrela, tragediek, normalean, jainkoak eta heroiak aurkezten zituzten obrak ziren; ondorioz, obran erabilitako estiloa oso landua zen eta hizkuntza kultua. Aldiz, komediek gizon arrunta aurkezten zuten, eta, ondorioz, erabilitako hizkuntza nahiko baldarra edo herrikoia zen.

Tragedia

Fabula crepidata edo coturnata: Gai grekoa duten tragediek osatzen dute. Normalean, aktoreek "koturnoa" erabiltzen zuten, antzezlan grekoetan erabiltzen zen zapatila altua, alegia.

Fabula praetexta: Tragedia mota hau Erromako legenda eta historian oinarriturik dago. Izen hori Erromako gizon boteretsuek...

Gneo Nevio

Oso informazio iturri gutxi daude Gneo Nevioren inguruan; erromatarra eta plebeioa zela bakarrik dakigu. Dirudienez, askatasun osoz ematen zuen bere iritzia eta, horregatik, arazo larriak izan zituen erromatar nobleziarekin.

Poesia latindarrari hasiera eman zion eta Gerra Punikoan oinarritutako epopeia baten egilea izan zen: Bellum Poenicum izenekoa. Gainera, gerra horretan parte hartu zuen. Borroka hori K.a. 264tik K.a. 241era gertatu zen, eta bertan Kartagok eta Erromak elkarren aurka borrokatu zuten.

Kinto Ennio

Bere Annales deituriko obran, Homero inspirazio iturri gisa erabiliz, Erromaren jatorria eta bere garaia arteko historia azaltzen du. Bere garrantzia hexametro daktilikoaren erabileran eta Virgiliorentzat inspirazio iturri...

Erromatar antzerkiaren jatorria eta bilakaera

Antzerkia: Kristo aurreko III. mendean antzeztu ziren lehenengoz Greziatik ekarritako tragediak eta komediak. Latinera itzulita egon arren, antzeztutakoaren giroa greziarra zen. Itzulitako greziar tragediei fabula cothurnata deitzen zitzaien, eta komediei, berriz, fabula palliata.

Erromatarrak euren tragediak eta komediak idazten hasi zirenean, giroa erromatarra bihurtu zen. Horrela, tragediei fabula praetexta deitu zieten eta komediei fabula togata. Garaiko idazle berriek fabula togata alde batera utzi zuten, eta Greziako komediek indarra galdu zuten.

Tragediaren eta komediaren arteko aldeak

Tragediek ez zuten arrakasta handirik izan, bi arrazoi nagusiengatik: alde batetik, atsekabeak plazaratzen zituztelako...