Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Ennio

Ennio poetak 18 liburuz osatutako poema epiko luzea idatzi zuen, Annales izenekoa. Guztira 3.000 bertso zituen, baina horietatik 600 bertso baino ez zaizkigu iritsi.

Obra hau kronologikoki ordenatu zuten, eta horregatik dator bere izenburua. Homeroren imitatzailea izan zen, eta bere lorpen nagusia greziar exametroa poesia latinari egokitzea izan zen.

Annales epopeia garrantzitsuena kontsideratu zen, eta geroago Birgilioren Eneida agertu zen.

Birgilio

Birgilio poetarekin epika latindarrak bere gailurra lortuko du. Mantua inguruko herri batean jaio zen K.a. 70. urtean, Kremonan. Milanen eta geroago Erroman ikasi zuen, baina berehala konturatu zen erretorika ikasketak ez zirela berarentzat egokiak, eta Napolesera joan zen.

Han siron filosofo epikureoarekin...

Euskarazko kasuak eta deklinabide taula

Euskaraz kasu-markek esaldiko hitzen funtzioa adierazten dute. Ondoko taulak kasu bakoitzaren marka nagusiak laburbiltzen ditu, singularrean (sg), pluralean (pl) eta mugagabean (mgg).

Kasu nagusiak

Absolutiboa (nor, zer, zein)

• km: -a
• sg: -a
• pl: -ak
• mgg: —

Partitiboa

• km: -rik
• mgg: -rik

Ergatiboa (nork, zerk, zeinek)

• km: -k
• sg: -ak
• pl: -ek
• mgg: -k

Datiboa (nori, zeini, zeri)

• km: -i
• sg: -ari
• pl: -ei
• mgg: -i

Inesiboa (non, noiz, zertan, nola, norengan)

• km: -n / -(e)ngan
• sg: -an / -a(ren)gan
• pl: -etan / -engan
• mgg: -tan / -engan

Leku genitiboa (nongo, noizko, zertako)

• km: -ko
• sg: -ko
• pl: -etako
• mgg: -tako

Adlatiboa (nora, zertara, nola, norengana)

• km: -ra / -(e)ngana
• sg: -ra / -a(ren)gana
• pl: -etara / -engana
• mgg: -tara / -engana

Hurbiltze

Mizenas, Tebas eta Troia: Tragedia Greko Klasikoaren Zikloak

Dokumentu honek Mizenas hiriko gobernarien familiako partaideak aurkezten ditu: Agamenon erregea, Klitemnestra emaztea, Elektra, Ifigenia eta Orestes seme-alabak, eta Menelao, Agamenonen anaia.

Tebas

Tebasen, Edipo da protagonista nagusia. Bere aita Laio hil zuen, baina ez zekien nor zen. Gainera, Jokasta hartu zuen emaztetzat, ama zuela jakin gabe. Lau seme-alaba izan zituzten: Eteokles, Polinizes, Antigona eta Ismena. Zikloan Kreonte ere agertzen da, Jokastaren anaia.

Troia

Troiako zikloan pertsonaia ugari agertzen dira berriro drama-lanetan, esaterako: Hekuba erregina, heroi grekoak eta Troiako emakumeak.

Beste batzuk

Protagonista tragiko batzuk heroiak edo jainkoak dira, adibidez Herkules,...

XIX. mendeko euskal literatura eta kultura

Testuinguru politiko eta sozioekonomikoa

XIX. mendeko Iparraldea: antolamendu zentralak eragin zuen, aurretik zegoen aginte-gobernua ordezkatu eta beste batzuk ezarri ziren. Erabaki hartzeko ahalmena galdu zen. Urte askotan ezin izan zen bozkatu, eta zergak ordaindu behar izan ziren.

Ekonomia eta giza mugimenduak: 1790eko hamarkadako gerra eta egoera latzaren ondorioz, emigrazioa handia izan zen, eta Iparraldea hustu zen.

Industria gainbehera: gerraren ondorioz, itsas merkataritza beheraka hasi zen, artisautza desagertu zen, eta nekez bizi ziren bald okerrago.

Industria berrien antzutasuna: industria gutxi sortu ziren, eta hauek ez zuten aurrerabidea izan. Arrantza ez zen une onean.

Turismoa

Turismoa aurrera...

Latineko Deklinabidea eta Aditzak

Deklinabideak: 1-ae, 2-i, 3-is, 4-us, 5-ei.

Nominatiboa: nor-nork

Bokatiboa: dikia

Akusatiboa: nor-zein-zeintzuk-nortzuk

Genitiboa: nor-non

Datiboa: nori-norentzat

Ablatiboa: non-nondik-nora-zein-zer

1. Deklinabidea

-a, -a, -am, -ae, -ae, -a / -ae, -ae, -as, -arum, -is, -is

2. Deklinabidea

+k // -us, -e, -um, -i, -o, -o / -i, -i, -os, -orum, -is, -is

nu // -um, -um, -um, -i, -o, -o / -a, -a, -a, -orum, -is, -is

et = eta = juntagailua / in = en

Izan Aditza

ego sum, tu es, is-ea-id est, nos sumus, vos estis, ii-eae-ea sunt

Aditz Jokoak

ego amo, tu amas, is-ea-id amat, nos amamus, vos amatis, ii-eae-ea amant

Latinitik Euskarara

Latinitik -r batzuk asetzen diren hitzak, euskaraz a- edo e- bokal protetikoa hartzen duten (rx-errg,...

Latineko Deklinabideak

Jarraian, latineko deklinabide nagusien taulak aurkezten dira, singular eta plural formekin:

1. Deklinabidea (-a)

2. Deklinabidea (-us eta -er/-ir)

2. Deklinabidea (Neutroa: -um)

3. Deklinabidea (Kontsonantikoa eta I-tema)

Erromatarren Aurreko Herriak Iberiar Penintsulan

Iberiar penintsulako herri indigenak dira, historialari greziar eta erromatarrei (Estrabon, Plinio) eta aztarna materialei esker ezagutzen ditugunak. K.a. VI. mendearen ondoren, zeltak eta iberiarrak bizi ziren, eta haien arteko nahasketatik zeltiberiarrak sortu ziren.

Iberiarrak

Tribu iberiarrak, besteek baino zibilizazio aurreratuagoa baitzuten, hegoaldera eta ekialdera hedatu ziren Mediterraneoko kostaldera. Hauek ziren haien ezaugarri nagusiak:

• Herrixka gotortuetan bizi ziren.
• Burdina lantzen zuten.
• Dirua erabiltzen zuten.
• Idazkera ezagutzen zuten.
• Arte garrantzitsua garatu zuten (adibidez, Elcheko Dama).
• Feniziar eta greziarrekin harremana izan zuten (adibidez, Turdetanoak).

Zeltak

K.a. IX. mendean...

Antzerkia Etrurian eta Erroman: Greziako eragina

Erroman, antzerkiak eragin handia izan zuen Greziako antzerkiak. Grezian, tragedia eta komedia txapelketak egiten ziren (3 tragedia + komedia 1). Eskilo, Sofokles eta Euripides (K.a. VI-V) eta Aristofanes (K.a. V-IV) eta Menandro (K.a. IV-III) izan ziren antzerkigile garrantzitsuak.

Antzerkia Erroman

Erromatar literaturan hasieratik aurkituko dugu antzerkia. L. Andronikok, Erromako lehen idazleak (K.a. III), greziar antzerki asko itzuli zituen antzerkiaren oinarria hartzeko. Tragedia eta komedia itzuli zituen, baina erromatar berezko generoa komedia izan zen.

Erromatar komedia

Komediaren generoa Greziatik hartu zen. Tragedian gaiak eta pertsonaiak jasoak ziren, eta komedian, berriz, hurbilagoak, eguneroko...

Lirika eta Poesia: Oinarrizko Kontzeptuak

Lirika literatura-genero nagusia da, narratibarekin eta dramatikarekin batera. Edukiari begira, poesiak ez du bat-bateko identifikazioa ahalbidetzen. Barne-mundu abstraktua adierazten duen generoa da, eta, beraz, aditzak urri eta izenak ugari izaten dira. Poemetan une bat jasotzen da, ideia, sentimendu edo sentipen bat. Batzuetan neurtitzetan idatzita dago, eta errima ere izan dezake.

Poesiaren Esanahia eta Interpretazioa

Poema guztiak maila sinbolikoan interpretatu behar izaten dira. Poemak ematen digun informaziotik abiatuta, gure esperientzia eta sentimenduak baliatuz osatu behar dugu mezua. Poemak ez du guztia argitzen. Irakurlearen lana izango da poemaren batasuna eta esanahia ematea.

Hizkera Poetikoa