Batxilergoa mailako Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Euskal Antzerkigile Garrantzitsuenak

• Piarres Lartzabal: Etxahun, Bordatxuri, Senperen gertatua... Iparraldeko antzerkigile trebe eta langileena dugu. Dozenaka lan labur eta luze gauzatu zituen antzerkirako.
• Telesforo Monzon: Lau kantari eta xori bat, Gure behia hila da... Gipuzkoarra, baina Lapurdin aritu zen. 1956-1966 artean Iparraldeko antzerki taldeekin aritu zen, haientzat obrak moldatuz. Komediak nahiz dramak taxutu zituen, 9 edo 10 bat guztira.
• Daniel Landart: Noiz, Hil biziak, Erranak erran, Nola jin, hala joan... Lartzabal eta Monzonen jarraitzailea. Iparraldeko idazlea, autore eta zuzendari lanetan aritu da hainbat talderekin.
• Antonio Mª Labaien: Malentxo alarguna California, Lurrikara izango dugu... Tolosarrak gerraosteko antzerki munduaren

MARKAKETEN TIPOLOGIAZ

1. Head-marking vs. dependent-marking

konstrukzio baten elementuen arteko erlazioak adierazteko erabiltzen den ageriko marka ea buruan ala mendekoan doan oinarritzen den sailkapena:

• Buru markaketa: buruan jartzen dena
• Mendeko markaketa: mendekoetan jartzen dena
• Markaketa bikoitza: bai buruan eta bai mendekoetan agertzen dena

à

• Buru markaketa
  • (a) Hizki.1+hizki.2+hizki.3+Aditza IS.1 IS.2 IS.3
• Mendeko markaketa:
  • (b) IS+kasu.1IS+kasu.2IS+kasu.3Aditza

Perpaus batek hiru argumentu izan dezake askoz jota. Beraz, Hizkuntza batzuek, (a), hiru argumentuak buruan markatuko dituzte eta batere ez mendekoetan. Bestalde, beste hizkuntza batzuek, (b), hiru argumentuak mendekoetan markatuko dituzte eta batere ez buruan.

• Markaketa bikoitza hiru argumentuetarako
  • (

Erromatar antzerkiaren jatorria eta bilakaera

Antzerkia: Kristo aurreko III. mendean antzeztu ziren lehenengoz Greziatik ekarritako tragediak eta komediak. Latinera itzulita egon arren, antzeztutakoaren giroa greziarra zen. Itzulitako greziar tragediei fabula cothurnata deitzen zitzaien, eta komediei, berriz, fabula palliata.

Erromatarrak euren tragediak eta komediak idazten hasi zirenean, giroa erromatarra bihurtu zen. Horrela, tragediei fabula praetexta deitu zieten eta komediei fabula togata. Garaiko idazle berriek fabula togata alde batera utzi zuten, eta Greziako komediek indarra galdu zuten.

Tragediaren eta komediaren arteko aldeak

Tragediek ez zuten arrakasta handirik izan, bi arrazoi nagusiengatik: alde batetik, atsekabeak plazaratzen zituztelako...

Ahozko Literatura: Ezaugarri Nagusiak

Ahozko literatura mendez mende ahoz aho transmititu da, mundu ikuskera jakin baten berri emanez. Erritoekin eta euskal mundu magikoarekin lotura estua du.

Dekorazio-olerkiak

Dekorazio-olerkien helburua apaintzea eta jolastea da, hizkuntzaren jostailuak balira bezala. Horretarako, errepikapenak eta hotsak erabiltzen dituzte, batzuetan hots soilak eta besteetan onomatopeiak. Bertsoak baino zaharragoak dira eta honako hauek osatzen dute multzo hau:

• Sehaska kantak.
• Haur jolasak.
• Esanahi zehatzik gabeko poema labur eta erritmikoak.

Kopla Zaharrak

Erdi Aroan kokatzen dira eta egiteko sozial zehatza dute, adibidez, jai eta ospakizunetan abestea. Koplek lau lerroko ahapaldiak osatzen dituzte:

• Hasierako bi lerroek izadiari

Antzerki Mugimendu Nagusiak

Antzerki Erromantikoa

• Gaiak: Ilunak, maitasuna eta heriotza (askotan lotuta).
• Pertsonaiak: Pasio bizien artean eztabaidatzen diren izakiak.
• Egitura: Hiru unitateen erregela apurtzen dute; prosa eta poesia nahasten dituzte.
• Estiloa: Oso konplexua, lexiko exotikoa eta adjektibazio aberatsa.

Antzerki Errealista

• Helburua: Uneko gizartea islatzea.
• Pertsonaiak: Izaki erreal gisa agertzen dira, ez idealizatuak, ikuslea identifikatuta senti dadin.
• Egitura: Forma klasikoetara itzultzen da, baina berrikuntzak ere badaude (adibidez, ekitaldi bakarrean batzea).
• Estiloa: Naturala eta erraz ulergarria izatea bilatzen da, pertsonaia bakoitzaren izateko erara moldatuz.

Antzerki Motak: Ihesa eta Konpromisoa

Ihes egiteko Antzerkia

Ikuslego burgesari...

Leizarraga

Euskal Literaturaren Klasiko Garrantzitsuak

Pedro Axular: Sermolaria eta Idazle Dotorea

Pedro Axular, jaiotzez nafarra zen, baina Lapurdiko mugan dagoen Urdazubin jaioa. Ikasketak Salamancako Unibertsitatean egin zituen. Apaiztu ondoren, Donibane Lohizunera joan zen. Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten, eta han iraun zuen 40 urte baino gehiago, heriotzara arte.

Axularren Idazkera eta Estiloa

• Sermolalari ugaria, hiztun oparoa eta idazle aberatsa izan zen Axular.
• Bere esku trebeek ordurarte ezohizkoa zuen dotorezia erantsi zion euskarari.
• Esaldi luze eta korapilatsu xamarrak gustatzen zitzaizkion batzuetan, laburrak eta trinkoak bestetan. Baina mezu ulergarri eta garbia emango zigun beti.

Gero liburuan, ederki erakusten dio kristauari zein...

Peru Abarka: Baserri-giroaren eta Euskararen Apologia

Euskal bertute guztien jabe den baserritarraren eta harroputz bezain ezjakina den bizargile kaletarraren elkarrizketak eta bizipenak darabiltza Mogelek. Pertsonaiok islatzen dituzten bi munduen arteko jokoan datza obraren gakoa: Maisu Juanek erdarakadaz betetako hizkera bat erabiltzen du, eta Peruk hizkera aberats eta garbiz aritzen da.

Mogelen helburua euskal hizkuntza eta kulturaren apologia egitea da. Baserritar bizimoduaren idealizazio nabarmena da. Mogelek frogatu nahi du baserritarrek sakoneko jakituria daukatela euren bizibideko gauzez, eta euskara beste edozein hizkuntza bezain gai eta erabilgarria dela.

Zergatik da Peru Abarka obra gorena?

Kritikak Peru Abarka euskal obra gorenen artean...

Plauto: Bizitza, Lana eta Eragina

Plautoren hastapenak eta testuingurua

Tito Mazio Plauto Sarsinan (Umbria) jaio zen eta bere garaian oso ospetsua izan omen zen. Antzerkia lantzen hasi zen Erromara joan zenean, baina dirurik gabe gelditu zen eta errotari moduan lan egin behar izan zuen denbora batez. Dena den, komediak idazten hasi zen, ospetsu bilakatu zen eta antzerkiaz bizitzea lortu zuen. Oso ongi ezagutzen zuen antzerkiaren teknika.

Plauto autore klasikotzat dugu. Garai honetan Erroma eta Kartagoren artean Bigarren Gerra Punikoa garatzen ari zen. Ondorioz, antzerkiari esker herriak une latz haiek ahaztu egiten zituen eta ongi pasatzen zuen. Antzerkia errealitatetik ihes egiteko modu bat zen.

Fabula Palliata: Generoa eta estiloa

Plautok fabula

Literatura Klasikoa: Epopeia eta Hizlaritza

Epopeia: Heroien eta Herrien Kantua

Herri baten egite ospetsuak bertsotan kantatzen dituen genero literarioa da. Nazio-kontzientzia sortzearekin batera, olerki mota hau finkatzen da. Taldearen osotasunari dagozkion gertaerak kantatzen ditu, ez poetaren bizitzakoak. Heroiak, protagonistak, herriaren bertuteak gorpuzten ditu. Hastapenetan ahozkoa da, gero idatzia. Gogoan izateko baliabide bereziak ditu: errepikapenak, epitetoak eta formulak. Epopeia da adierazpide nagusia; poema narratiboa da, estilo gorenekoa eta oso landua.

Erromatar Epikaren Hastapenak

• Livio Androniko (K.a. III. m.): Odisearen itzulpena egin zuen (Odusia), saturnio bertso-neurrian moldatuz.
• Nevio (K.a. III. m.): Bellum Poenicum olerkian