Batxilergoa mailako Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Euskal Literaturaren Hastapenak eta Egileak

J. A. Mogel

Eibar. Aita mediku (asko mugitu). Markina errektorea. Hizkuntzalalea. Letra zale ilobei transmititu. Hasieran gipuzkoar lagun kexu Bizkaieragatik. Gaiak: erlijioa, alegiak garrantzitsuak, Peru Abarca (elkarri liburuak) herri ohiturak eta jakinduria goraipatu.

Peru: baserritarra, zintzo, euskara ederra, kristau ona.
Maizter Juan: kaletarra, bizargina, euskara txarra, badaezpadako kristaua.

Elkarri bidez ohiturak eta bizimodua.

B. A. Mogel

Euskal Herriko lehen emakume idazlea. Gurasoak hil eta osabarekin hasi eta hezi zen. Gipuzkoeraz idatzi zuen. Latin ikasketak egin zituen, alegiak itzuli zituen, eta Ipui Onac (Esoporen 50 fabula) idatzi zituen.

Frai Bartolome

Markina. Elizgizona. Hizlari aparta....

Gipuzkera: Historia eta Prestigioa

Gipuzkerak prestigio handia du euskal dialektoen artean. Hasieran literatura lapurteraz idatzita zegoen arren, denborarekin gipuzkera gailendu zen, 1968an Euskara Batua (EB) sortu arte.

Ospearen ezaugarri nagusi bat da idazle asko, jaiotzez beste euskalki batzuetakoak izan arren, gipuzkeraz idazten zutela. Horien artean daude: Juan Antonio Mogel, Txomin Agirre eta Resurreccion Maria Azkue. Azken honek “gipuzkera osatua” proposatu zuen, Euskara Batuaren aitzindari gisa. Bertsolariek ere garrantzi handia izan dute euskalki honen hedapenean.

Lurraldetasuna eta Atsotitzak

Gipuzkera ez dator bat probintziaren luze-zabalarekin; izan ere, Gipuzkoan lapurtera, nafarrera eta bizkaiera ere hitz egiten dira. Hona hemen...

Historiografia eta Oratoria Antzinako Grezian

Historiografia gizateriaren historia idatziz erregistratzera bideratutako jarduera da, hau da, gertaera garrantzitsu jakin bat deskribatzeko erabilitako modua eta metodoak. Historiografia grekozko στοριογράφος hitzetik dator, zeinaren itzulpena «historia deskribatzen edo idazten duena» litzateke. Grezian sortu zen terminoa, nahiz eta lehenago Antzinako Egipton eta Mesopotamian diziplina honen lehen urratsak eman ziren. Greziako historiografia K.a. V. mendean hasi zen eta K.a. IV. mendean amaitu zen.

Herodoto Halikarnasokoa

Herodoto Halikarnason jaio zen K.a. 484. urtean, eta greziar historialaria izan zen. Historiaren aita deitzen diote. Bere lanik ezagunena Historiak da, bederatzi liburutan...

Edgar Allan Poe

Olerki narratiboak, lanen sormenaren azterketa; beldurra erabiltzen zuen, beldur gotikoa batez ere.

• “Timur Lang” → Pertsonaia erromantikoa.
• “Belea” → Heriotzaren eta zoritxarraren sinboloa; musikaltasuna, errima bertso-erdian ere bai.
• “Ulalume” → Maitearen mamua hilobiraino.
• “Annabel Lee”

Parnasianismoa

Leconte de Lisle

• “Arteagatiko artea” → Arteak ez du ezer behar justifikatzeko.
• “Antzinako poemak” → Antzinatasun grekoa eta indiarra.
• “Poema barbaroak” → “Kondorraren ametsa”.

Théophile Gautier

• “Bolizko dorrea” → Bolia = letaginek daukaten materia (marfila).
• “Esmalteak eta kameuak” → Kameuak = eraztunak gordetzeko kutxatilatxoa...
• “Arteagatiko artea” → Poesia formalista, materialista

Ahalera hipotetikoa

Ahalera hipotetikoa aditz-forma bat da, ekintza baten ahalmena edo baldintza hipotetikoa adierazten duena. Atal honetan, forma horien paradigmak aurkezten dira, subjektuaren eta objektuaren arabera antolatuta.

NOR

Hauek dira NOR paradigmako formak:

NOR-NORI

Hauek dira NOR-NORI paradigmako formak, non NORI gaia den:

Ahalera: orain

Ahalera adierazten duten formak, orainaldian. Taula hauetan NOR, NORI eta NORK kasuen arabera antolatutako aditz formak agertzen dira.

NOR

NOR-NORI

NOR-

Ennio

Ennio poetak 18 liburuz osatutako poema epiko luzea idatzi zuen, Annales izenekoa. Guztira 3.000 bertso zituen, baina horietatik 600 bertso baino ez zaizkigu iritsi.

Obra hau kronologikoki ordenatu zuten, eta horregatik dator bere izenburua. Homeroren imitatzailea izan zen, eta bere lorpen nagusia greziar exametroa poesia latinari egokitzea izan zen.

Annales epopeia garrantzitsuena kontsideratu zen, eta geroago Birgilioren Eneida agertu zen.

Birgilio

Birgilio poetarekin epika latindarrak bere gailurra lortuko du. Mantua inguruko herri batean jaio zen K.a. 70. urtean, Kremonan. Milanen eta geroago Erroman ikasi zuen, baina berehala konturatu zen erretorika ikasketak ez zirela berarentzat egokiak, eta Napolesera joan zen.

Han siron filosofo epikureoarekin...

Euskarazko kasuak eta deklinabide taula

Euskaraz kasu-markek esaldiko hitzen funtzioa adierazten dute. Ondoko taulak kasu bakoitzaren marka nagusiak laburbiltzen ditu, singularrean (sg), pluralean (pl) eta mugagabean (mgg).

Kasu nagusiak

Absolutiboa (nor, zer, zein)

• km: -a
• sg: -a
• pl: -ak
• mgg: —

Partitiboa

• km: -rik
• mgg: -rik

Ergatiboa (nork, zerk, zeinek)

• km: -k
• sg: -ak
• pl: -ek
• mgg: -k

Datiboa (nori, zeini, zeri)

• km: -i
• sg: -ari
• pl: -ei
• mgg: -i

Inesiboa (non, noiz, zertan, nola, norengan)

• km: -n / -(e)ngan
• sg: -an / -a(ren)gan
• pl: -etan / -engan
• mgg: -tan / -engan

Leku genitiboa (nongo, noizko, zertako)

• km: -ko
• sg: -ko
• pl: -etako
• mgg: -tako

Adlatiboa (nora, zertara, nola, norengana)

• km: -ra / -(e)ngana
• sg: -ra / -a(ren)gana
• pl: -etara / -engana
• mgg: -tara / -engana

Hurbiltze

Antzerkia Etrurian eta Erroman: Greziako eragina

Erroman, antzerkiak eragin handia izan zuen Greziako antzerkiak. Grezian, tragedia eta komedia txapelketak egiten ziren (3 tragedia + komedia 1). Eskilo, Sofokles eta Euripides (K.a. VI-V) eta Aristofanes (K.a. V-IV) eta Menandro (K.a. IV-III) izan ziren antzerkigile garrantzitsuak.

Antzerkia Erroman

Erromatar literaturan hasieratik aurkituko dugu antzerkia. L. Andronikok, Erromako lehen idazleak (K.a. III), greziar antzerki asko itzuli zituen antzerkiaren oinarria hartzeko. Tragedia eta komedia itzuli zituen, baina erromatar berezko generoa komedia izan zen.

Erromatar komedia

Komediaren generoa Greziatik hartu zen. Tragedian gaiak eta pertsonaiak jasoak ziren, eta komedian, berriz, hurbilagoak, eguneroko...