Batxilergoa mailako Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Lirika eta Poesia: Oinarrizko Kontzeptuak

Lirika literatura-genero nagusia da, narratibarekin eta dramatikarekin batera. Edukiari begira, poesiak ez du bat-bateko identifikazioa ahalbidetzen. Barne-mundu abstraktua adierazten duen generoa da, eta, beraz, aditzak urri eta izenak ugari izaten dira. Poemetan une bat jasotzen da, ideia, sentimendu edo sentipen bat. Batzuetan neurtitzetan idatzita dago, eta errima ere izan dezake.

Poesiaren Esanahia eta Interpretazioa

Poema guztiak maila sinbolikoan interpretatu behar izaten dira. Poemak ematen digun informaziotik abiatuta, gure esperientzia eta sentimenduak baliatuz osatu behar dugu mezua. Poemak ez du guztia argitzen. Irakurlearen lana izango da poemaren batasuna eta esanahia ematea.

Hizkera Poetikoa

Euskarazko Esaera Zaharrak eta Esamoldeak

Maitasuna eta Beldurra lotutako esamoldeak

• Mamiak urturik dago: Maitasuna.
• Itzala sartu zaio: Beldurra.
• Amona ez daukat saltzeko: Maitasuna.
• Haizeak salduta joan da: Beldurra.
• Zuk azaldutakoa kolkoko dut: Maitasuna.
• Hori ikusteak buruko ileak laztu dizkit: Beldurra.
• Zuen mutilak gureari begi handia dio: Maitasuna.
• Ipurdian galtzak estututa noa: Beldurra.
• Odola gatzatu zaio: Beldurra.
• Neska horri bihotza kendu diot: Maitasuna.

Argiarekin lotutako esamoldeak

Argiaren inguruko esamoldeek egoera desberdinak deskribatzen dituzte:

• Argi laranja piztu: Alarma piztu. (Norbait faltan botatzerakoan, argi laranja pizten da).
• Argi laburreko: Inozo. (Norbait hain ez astuna ikusterakoan, argi laburrekoa dela esan daiteke).
• Argi-lo

Greziar Mitologia eta Literatura Klasikoa

1. Mitologiaren eragina Greziako literaturan

Mitologiak eragin handia izan du Greziako literaturan. Greziar mitologiako jainko-jainkosa batzuek izen desberdinak hartu zituzten kultura latindarrean. Antzinako literaturak fenomeno naturalak eta iraganeko gertaerak azaltzen zituen. Gero, ordea, filosofiak eta historiak hartu zuten eginkizun hori; baina mitoek, hau da, aspaldiko gertaeren kontaketa fantastikoek, bizirik iraun zuten.

2. Poesia epikoa: Jatorria eta zabalkundea

Greziako nobleek gogoko zuten arbasoen guduak eta ekintza miragarriak entzutea eta beren burua bertan islatua ikustea. Poeta ibiltariek, "rapsodoek" edo "aedoek", konposatutakoa errezitatzen zuten.

3. Homero: Iliada eta Odisea

Homeroren bi...

Virgilio: Erromako poeta gorena

Virgilio Mantuako herrixka batean jaio zen eta bere garaiko idazlerik gailenena bilakatu zen. Bere lan nagusien artean Bukolikak eta Georgikak daude. Geroago, Eneida idatzi zuen, baina hil baino lehen amaitzeko astirik ez zuenez, bere lagunek obra argitaratu zuten, bertso batzuekin osatuz.

Eneida: Obra epiko nagusia

Erromako obra epiko garrantzitsuena da; 12 liburuz eta 6.000 bertsoz osatua dago. Homeroren pausoak jarraitzen ditu:

• Lehen zatia Odisearekin konpara daiteke.
• Bigarren zatia Iliadarekin.

Lehen atalean Troiatik Italiarako bidaia kontatzen da; bigarrenean, Eneasek Italian izandako borrokak abesten ditu. Virgiliok, Mezenas eta Augustoren eraginpean, Erromaren goraipena eta jatorri mitologikoa lotu zituen, bide...

Zizeron: Bizitza eta Ibilbide Politikoa

Lehen Urteak eta Hezkuntza

Lazioko Arpino hiri txikian jaio zen, hezkuntza sendoa eman zion erdi mailako familia batean. Erroman, Grezian eta Asia Txikian ikasi zuen.

Karrera Politikoa eta Kontsulatua

Abokatu bikaina izan zen eta lanbide horretan politikarekin batera aritu zen. Oso gizon jakintsua eta hizlari bikaina zen. Politikan Cursus Honorum (karrera politikoaren pausu guztiak) egin ondoren kontsul izatera iritsi zen eta, ondorioz, Senatuaren kide.

Klase aberatsen interesak bateratzen saiatu zen, equites eta senadoreenak.

Erbestea eta Itzulera

K.a. 63. urtean kontsul izendatu zuten eta urte berean Katilinaren konjurazioaz jabetu zen. Traidoreen kontra zenbait ekintza aurrera eraman zituen; ondorioz, hiru...

1. Latindar historiografia

Historiografiaren lehen aztarnak Libri Pontificum izenekoak dira (K.a. V-IV. mendeak). Liburu ofizial horietan pontifizeek garaiko gertakizun garrantzitsuenak jasotzen zituzten. K.a. III. mendean lehen historialariak agertu ziren, Erromaren historia grekoz idazten zutenak, atzerrian zabaltzeko asmoz.

K.a. I. mendetik aurrera, joera berriak sortu ziren:

• Julio Zesar: Politika eta militarra. Galiaren konkistak eta gerra zibilak jorratu zituen.
• Salustio Krispo: Politikagintzatik urrunduta, bizi izandako gertakizunak idatzi zituen.
• Tito Livio: Ab urbe condita lanean, Erromaren historia kontatu zuen ikuspegi filosofiko-estoizistarekin.
• Kornelio Tazito: Hizlaria eta abokatua, jatorrizko iturriak aztertu zituen bere lanetarako.

Erromatar antzerkigintzaren lehenbiziko idazkiak

K.a. 240. urtean sortu zen erromatar antzerkigintza. Hasierako adierazpen nagusiak honako hauek izan ziren:

Hasierako herri-antzezpenak

• Carmina Fescennina: Etrurian dagoen Fescennium izeneko hiriko antzezpenak, nekazari-munduko jaiak ospatzen zituztenak. Nekazariek bertsotan egindako elkarrizketak ziren, eduki satiriko eta lizunarekin.
• Farsa Atellana: Atella hirian jatorria duten bertsoak. Antzezpenak ziren hauek ere, baina nolabaiteko argumentu bati jarraitzen zioten. Aktoreek maskarak daramatzate arketipo batzuei erantzunez:
  • Pappus (maitemindutako agurea)
  • Maccus (tripazaina)
  • Buccus (ahoberoa)
  • Dosennus (kokor maltzurra)
  • Manducus (jatuna)
• Satura: Fescennina-etatik datozela dirudi, elkarrizketa, musika

Erromatar epikaren jatorria

Guda, errege eta heroien istorioak kantatzea izan da epikaren oinarria. Hona hemen aurrekari nagusiak:

• Elogia: Inskripzio funerarioetan hildakoen alabantza.
• Carmina convivalia: Otorduen ostean kantatutakoak.
• Carmina triumphalia: Soldaduek garaipenaren ondoren gidariari kantatutako bertsoak.
• Neniae: Pertsonaia famatuen hiletan, familiak eta emakumeek kantatutakoak.

Epika Arkaikoa

Garai honetako egile nagusiak hauek dira:

• Livio Andronico: Latinez idatzi zuen lehen poeta epikoa. Erroman irakaslea izan zen eta Homeroren Odisea itzuli zuen Odussia izenburuarekin, ikasleek grekoa ikas zezaten. Saturnio bertsoa erabili zuen.
• Nevio: Bellum Poenicum idatzi zuen, latinez egindako lehen poema epikoa. Bere bizitzako gertaerak kontatzen

Erromatar Antzerkiaren Jatorria eta Bilakaera

K.a. III. mendean Greziatik ekarritako hainbat tragedia eta komedia antzeztu ziren. Latinera itzulita egon arren, greziar giroa zuten: tragediei Fabula Cothurnata deitzen zitzaien eta komediei Fabula Palliata.

Mende berean, erromatarrak hasi ziren tragedia eta komedia propioak egiten, giro erromatarrarekin. Erromatar tragediei Fabula Praetexta deitzen zitzaien eta komediei Fabula Togata. Garaiko idazle berriek Grezian girotutako komediak idaztearen alde egin zuten.

Tragediek ez zuten arrakasta handirik izan, atsekabeengatik eta hizkerarengatik; komediak, ordea, nahiago zituzten. Hauek bakarrizketa bat izaten zuten sarreran, iraganean gertatutakoa, oraingo egoera eta gertatuko dena kontatzeko. Antzezlan...