Hasiera / Apunteak / Hizkuntza eta literatura /

Euskara Ekialdeko Euskalkien Ezaugarri Nagusiak

Hizkuntza eta literatura5,42 KB

Dokumentu honek euskara ekialdeko euskalkien ezaugarri linguistiko nagusiak laburbiltzen ditu, fonologiatik hasi eta sintaxiraino.

Fonologia

  • Bokalak

    • Ü bokala.
    • Sudurkariak: m, n, ñ ahoskatu.
    • Alternantzia: u > ü eta o > u.
    • Elkarketak eta diptongoak:
      • goiti eta beheiti.
      • au > ai.
      • au > ü.
      • ai > i (adibidez, naiz > naz).
      • ai > ei (adibidez, beitzira).
    • Hiatoak: a + e > -i- (adibidez, buruia > buria).
    • Asimilazioa: i-u > u-u > ü-ü (adibidez, itsu > ütsü, iduri > üdüri).

  • Kontsonanteak

    • Txistukariak: ts, tz, tx, x, z.
    • /j/ eta /h/: hitz hasieran eta bokal artean; l, n eta r-ren ondoren.
    • Herskari hasperenduak: maiz p, t eta k-ren ondoren edo lehenago.
    • Dardarkariak: (adibidez, eroririk > iótik).
    • Palatalizazioa: (adibidez, gaiñin > gainean).
    • Adierazkoak: (adibidez, pollit).

  • Azentua

    Azentuaren kokapena eta funtzioa.

Morfologia

  • Izen Morfologia

    Hitzak artikulurik gabe erabiltzea.

  • Izenordainak

    • Ihun, (n)ihur izenordainak (Nafar-Lapurdiko euskalkian nehor dena).
    • Izenordain indartuak: nihaur, hiaur, zihaur.

  • Atzizkiak eta Aurrizkiak

    • Erdarazko -ON eta -ION > -ü (adibidez, buttú > botoi, melú > meloi).
    • -ÓT/KÓT (adibidez, herrixkót) atzizki txikigarria.
    • SA (adibidez, kozinérsa) atzizki femeninoa.
    • ARRA (adibidez, arrajín) aurrizkia, aditzari “berriz, berriro” esanahia eransten diona. Hitz bereziak ere sortzen ditu.
    • -ÑÏ (adibidez, gutiñí) atzizki txikigarria.
    • KAL (adibidez, aldikal).

Deklinabidea

  • Nork: singularrean -AK, pluralean -EK.
  • Nori: pluralean -ER.
  • Norekin: -KILAN.
  • Destinatiboa: -ENDAKO nagusi.
  • Nondik: -(E)TA(R)IK.
  • Izen bizidunetan: -GANIK.
  • Nondik:
    • Izen berezietan: -RIK.
    • Izen arruntetan: -TIK.
  • Nora:
    • Izen berezietan: -RA edo -RAT.
    • Izen arruntetan: -ALA edo -ALAT.

Aditza

  • Zuketa eta xuketa tratamenduak.
  • EDUN aditzaren orainaldian: -u- erroa ekialde guztian, zubereraz u > ü.
  • IZAN aditzaren singularreko 3. pertsonaren erroa: -e- (adibidez, den, dela).
  • Aspektua gertakizunekoa denean, geroaldia adierazteko:
    • -n-rekin amaitzen diren aditzetan: -EN.
    • Bestelako aditzetan: -REN.
  • Aditzoina erabiltzen da ahaleran, subjuntiboan eta aginteran: sar (partizipioan).
  • Ahalera: -T(Z)EN + AHAL.

Esaldia

  • Galde-indar laguntzailea aditz nagusiaren aurrean.
  • Perpaus neutroetan: 'ba-' erabiltzen da ezer indartu edo nabarmendu nahi ez denean, eta perpaus markatuetan ere bai.
  • Bai/ez perpausetan: NOREN kasua erabili.

Mendeko Perpausak

  • Zehar-galderak

    • Bai/ez erako galdera-perpausetan: -(E)NETZ.

  • Perpaus osagarriak

    • Perpaus osagarrietan, aditz nagusia ezezkoa denean: -(E)LA.
    • Perpaus osagarriko aditz nagusia uste, beldur, izan, iduri tankerakoa denean: -(E)N erabiltzen da (adibidez, eztut uste erraiten den).

  • Erlatibo-perpausak

    • Partizipio hutsa.

  • Kausazko perpausak

    • -KOTZ, -(E)LAKOTZ, -TEKOTZ aldaerak erabili.
    • BAIT- (BEIT-) aurrizkia erabili.
    • Aditzen -KI atzizkia kausa edo azalpena adierazteko.

  • Denborazko perpausak

    • Modu eta denbora-perpausetan: -(E)LARIK.
    • Denborazko perpausetan: -(E)INO.

  • Moduzko perpausak

    • -TIK erabiltzen da, hau beste aldaera batzuetan hedatu diren -TA eta -A-rekin batera.

Deskargatu

PDF Word HTML