Bizkarsoro filmaren hausnarketa: euskararen zapalkuntza eta berreskuratzea

Bizkarsoro filma ikusi ondoren, gure iritziak eta hausnarketak elkarrekin partekatu eta eztabaidatu ditugu. Ikuspuntu desberdinak alderatzean, denok bat gatoz filmak hainbat gai lantzen dituela, baina guztien artean lotura argi bat dutela: euskararen aurkako jazarpena eta horrek pertsonen bizitzan eta harremanetan dituen ondorioak. Filmaren bidez, beldurrak, gizartearen presioak eta diskriminazioak pertsonen erabakietan eta harremanetan duten eragina ikus dezakegu. Izan ere, hizkuntza bat erabiltzea debekatzen denean, ez dira hitzak bakarrik galtzen, baizik eta hizkuntza horren bidez transmititzen diren bizipenak, ohiturak eta identitatea ere arriskuan jartzen dira. Horregatik, garrantzitsua iruditzen zaigu gertatutakoa ulertzeaz gain, egoera horien arrazoiak eta ondorioak aztertzea ere.

Gutunaren eszena: hizkuntzak ematen duen segurtasuna

Lehenengo istorioan, bereziki deigarria iruditu zaigu emakumeak semearen gutunak jasotzen dituenean gertatzen dena. Emakumeak irakurtzen ez dakiela pentsa dezakegu, semeak gerratik bidaltzen dizkion gutunak neskatila txiki batek irakurtzen baitizkio. Lehenengo gutunean, semeak euskaraz idazten dio amari, itzuliko dela esanez. Bigarren gutuna, ordea, frantsesez idatzita dago, eta semea hil dela jakinarazten diote bertan. Emakumeak, ez dakienez frantsesez, ezin du gutunaren benetako edukia ulertu. Neskatila txikia denez, ez dirudi irakurtzen ari dena ulertzen duenik, eta, beraz, ez dio ezer esaten emakumeari. Ondorioz, semea hil dela jakin gabe, emakumeak harentzat gaztainak erostera joaten da, berriro elkartuko diren itxaropenarekin. Eszena horrek tristura sortzen du, emakumeak ezin duelako benetan gertatu dena jakin. Gainera, informazioa ulertzeko aukerarik ez izateak pertsona baten bizitza baldintza dezakeela erakusten du. Hizkuntza ez da komunikatzeko tresna hutsa, baizik eta inguruan gertatzen dena ulertzeko eta informazio garrantzitsua jasotzeko baliabidea ere bada. Horrelako egoerek pertsonak isolatuta eta babesgabe utz ditzakete.

Aitaren istorioa eta amaren erabakia

Ideia hori are gogorragoa bihurtzen da begietan benda daraman aitaren istorioa ezagutzen dugunean. Aita itsu geratzen da bonba baten eztandaren ondorio. Amak alabari azaltzen dio aitak ezin izan zituela sarjentuaren aginduak ulertu, frantsesa ez zekielako. Ondoren, alabari frantsesa ikasteko eta euskara erabiltzeari uzteko esaten dio. Gure ustez, eszena horrek filmaren kontraesan nagusietako bat erakusten du: amak alaba babestu nahi du, baina horretarako bere hizkuntzari uko egiteko eskatzen dio. Amaren erabakia ulergarria da, alabak ez duelako nahi aitari gertatutakoa berari ere gertatzea. Hala ere, egoera ez da bidezkoa. Aita ez da itsu geratzen euskara jakiteagatik, baizik eta ulertzen ez duen hizkuntza batean emandako aginduak bete behar dituelako. Beraz, arazoaren muina ez da frantsesa ez jakitea, baizik eta pertsona baten segurtasuna beste hizkuntza bat ulertzearen menpe egotea. Gainera, amaren beldurrak erakusten digu zapalkuntzak ez dituela pertsonak zuzenean kaltetzen bakarrik, haien erabakiak ere baldintzatzen dituela. Eszena honetan, beraz, belaunaldi batetik bestera transmititzen den beldurra azpimarratuko genuke. Amak ez du euskara baztertzen nahi duelako, baizik eta alabak sufritu ez dezan. Horrela, gurasoek beren seme-alabak babesteko hizkuntza ohiturak alda ditzakete, eta horrek euskararen transmisioa arriskuan jar dezake.

Eskolako antia: zigorra eta haurren arteko harremanak

Hizkuntzaren aurkako jazarpen hori bereziki argi ikusten da eskolako antiaren eszenan. Irakasleak euskaraz hitz egiten duten haurrak zigortzeko erabiltzen du objektu hori, eta egunaren amaieran antia duen azken haurrak zigorra jasotzen du. Horren ondorioz, haurrek elkar zaindu beharrean, elkarri begiratzen diote, inor ez dadin azken zigortua izan. Eszenaren alderdirik esanguratsuena ez da zigorra bera, baizik eta zigorrak haurren arteko harremanak aldatzeko duen gaitasuna. Irakasleak ez ditu haurrak zuzenean kontrolatzen bakarrik, beren lagunak zaintzeari uztera eta elkar baztertzera ere bultzatzen ditu. Horrela, euskaraz hitz egitea lotsarekin eta beldurrarekin lotzen da, eta haurrek beren hizkuntza erabiltzea arriskutsua dela ikas dezakete. Gainera, eskolak haurrei ezagutzak eta balioak transmititu beharko lizkieke, baina kasu honetan hizkuntza baztertzera behartzen ditu.

Gizartea eta familia: beldurraren ondorioak

Euskararen aurkako jazarpena ez da eskolan bakarrik agertzen, gizartean ere ikusten da. La Marsellesaren eszenan, herritarrek ereserkia abestu behar dute, baina inork ez dakienez euskarazko abesti bat abesten dute. Horrek erakusten du agintariek beste kultura bat inposatu nahi duten arren, herritarrek beren hizkuntzari eusten diotela. Gure ustez, arazoa ez da beste hizkuntza batzuk ikastea, baizik eta hizkuntza bat bestearen gainetik jartzea.

Beldur horren ondorioak familietan ere agertzen dira. Filmeko neska batek bere ama euskara dakiela jakiten duenean, harrituta geratzen da, amak hizkuntza ezkutuan gorde duelako. Gure ustez, horrek erakusten du zapalkuntzak pertsona bat bere hizkuntzatik urruntzea lor dezakeela. Amak, agian, beldurragatik edo alaba babesteko asmoz ez du euskara erabiltzen, eta horregatik alabak ez du ama euskararekin lotzen. Horrek pentsarazten digu hizkuntza baten transmisioa ez dela beti modu naturalean gertatzen. Gurasoek euskara erabiltzeari uzten badiote, seme-alabek ikasteko aukera gal dezakete, aurreko belaunaldien beldurraren eta presioaren ondorioz.

Patxi eta Josebaren desagerpena: errepresioaren eragina

Testuinguru horretan, Patxi eta Josebaren desagerpenak ere garrantzia du, haien egoerak garai hartako askatasun falta eta beldurra gogorarazten baititu. Ihes egin behar izateak erakusten du errepresioak pertsonen bizitza osoa baldintza dezakeela, eta ez soilik hizkuntzaren erabilera. Patxiren inguruan agertzen den sugandilaren erreferentzia ere interesgarria iruditu zaigu, emakumeak Patxi sugandilarekin lotzen duelako. Gure interpretazioaren arabera, sugandilak ezkutatzeko, egoerara moldatzeko eta bizirik irauteko gaitasuna irudika dezake. Horregatik, erresistentzia ez da soilik borrokatzea, baizik eta norberaren identitatea mantentzea eta bizirik irauteko moduak aurkitzea ere. Bestalde, apaizak defendatzen dituen balioak ez ditu beti bere ekintzekin erakusten. Horrek erakusten du injustiziaren aurrean isilik geratzeak edo beste alde batera begiratzeak ere ondorioak izan ditzakeela. Bidegabekeria baten aurrean, pertsona bakoitzak bere erantzukizuna du, bereziki besteei laguntzeko aukera duenean.

Lurperatutako hitzak: memoria eta berreskuratzea

Aurreko eszenek hizkuntza nola galtzen den erakusten badigute, lurperatutako hitzen eta pospolo-kaxen eszenak ideia hori modu sinbolikoan biltzen du. Hitz horiek euskararen memoria eta galzorian dagoen kultura irudikatzen dituzte. Hitzak lurperatuta egoteak isilarazi egin direla adierazten du, baina ez direla guztiz desagertu. Norbaitek hitz horiek aurkitzen dituenean, iraganarekin berriro konektatzeko aukera sortzen da. Eszena hau aurreko istorioekin lotzen dugu, gutunak ulertzeko duen zailtasunak, eskolako zigorrak eta amak euskara ezkutatzeak arazo beraren alderdi desberdinak erakusten dituztelako. Hizkuntza erabiltzeko aukerak murrizteak hitzak eta ezagutza galtzea ekar dezake, baina horiek berreskuratzeak hizkuntzaren memoria berreskuratzeko itxaropena ematen du.

Ikastola: euskararen alde egindako urratsa

Horren aurrean, ikastolaren sorrerak beste norabide bat erakusten du. Aurreko eszenetan euskara isilarazten, zigortzen eta ezkutatzen dela ikusi dugu; ikastolan, aldiz, hizkuntza berreskuratzeko eta hurrengo belaunaldiei transmititzeko ahalegina agertzen da. Gurasoek ikastola sortzea erabakitzen dute, haurrek euskaraz ikasteko aukera izan dezaten. Erabaki horrek ausardia handia eskatzen du, aurreko belaunaldiek bizi izan duten egoerari aurre egin behar diolako. Ez dute nahi beren seme-alabek hizkuntza ezkutuan gorde behar izatea edo euskaraz hitz egiteagatik zigortuak izatea. Hala ere, ikastolara joaten den neskari burla egiten diotenean eta separatista deitzen diotenean, argi geratzen da euskararen aldeko urratsak ez direla errazak. Haurren arteko lehia eta neskaren erabakiak erakusten dute euskarak gizartean gatazkak sor ditzakeela. Horregatik, ikastola ez da ikasteko leku bat bakarrik, euskararen alde egiteko eta etorkizuna euskaraz eraikitzeko modu bat ere bada.

Gaur egungo egoera: erantzukizuna eta hizkuntzaren bizitza

Horrek gaur egungo egoerari buruz hausnartzera eraman gaitu. Gaur egun, euskarak babes eta presentzia handiagoa duen arren, hizkuntza bat ikastea ez da nahikoa, eguneroko bizitzan erabiltzen ez bada. Hizkuntza bizirik mantentzeko, beharrezkoa da eskolan ikasteaz gain, lagunartean, familian eta gizartean erabiltzeko aukera izatea. Erakundeek horretarako baldintzak sortu behar dituzte, baina herritarrok ere badugu erantzukizuna. Hala ere, euskaraz hitz egiten ez duten pertsonak ezin ditugu besterik gabe kritikatu, haien egoeraren atzean beldurra edo aurreko belaunaldien esperientziak egon daitezkeelako.

Ondorioak

Amaitzeko, Bizkarsorok erakusten digu hizkuntza bat galtzea ez dela hitzak ahaztea bakarrik, baizik eta pertsonen arteko harremanak, oroitzapenak eta identitatearen zati bat galtzeko arriskua ere badela. Filmeko istorioek argi erakusten dute beldurrak eta diskriminazioak pertsonen bizitza baldintza dezaketela, baita belaunaldi batetik bestera hizkuntzaren transmisioa eten ere. Hala ere, hitzak berreskuratzeak eta ikastola sortzeak itxaropen mezua transmititzen dute, egoera aldatzeko aukera badagoela erakutsiz. Nire ustez, filmaren mezurik garrantzitsuena da hizkuntza bat bizirik mantentzea guztion ardura dela. Horretarako, ez da nahikoa hizkuntza ezagutzea edo ikastea; eguneroko bizitzan erabiltzea eta hurrengo belaunaldiei transmititzea ere ezinbestekoa da. Azken finean, hizkuntza bat zaintzea gure historia, kultura eta identitatea zaintzea ere bada.