Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Hizkuntza Aldaeren Definizioak

Dialektoa

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da (adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera bereizi daiteke).

Aldaera Estandarra edo Batua

Aldaera estandarra edo batua erreferentziazko hizkuntza-eredua da, aldaera geografiko desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norbanakoaren aldaera da, hiztun bakoitzaren hizkera.

Hizkera Mailak

Testuinguruaren arabera, hizkuntza-forma batzuen edo besteen alde egiten da. Hiru hizkera-maila daude:

• Lagunartekoa
• Zaindua
• Jasoa

Euskalkiak

Euskararen dialektoei...

2.4 Irakurketa ereduak: eredu elkarreragilea (2. GAIA) I IRAKURKETA PROZESUA

- Goranzko eredua - Testuan jartzen du indarra, testuak gordetzen du ulermenerako giltza IRAKURKETA PROZESUA

- Beheranzko eredua - Irakurlearengan jartzen du indarra, irakurlearen esku dagoen guztiz ulermena. Goranzko ereduan ez bezala, eredu hau ez da testuaren oinarritzen, ez eta irakurlearengan ere, beheranzko ereduaren ez bezala. Biak dira garrantzitsuak: Hitz-gakoa da elkarreragina. Alde batetik, irakurlearen eta testuaren bi mutur horiek dauzkagu, baina orain elementu berri bat agertzen zaigu, orain arte kontuan hartzen ez zena, irakurketa azaltzeko: testuingurua. Testuinguruak irakurketa ez ezik, ulermena ere baldintzatzen du. Eredu honetan oinarritutako irakaskuntzaren...

Benito Lertxundi: Euskal Kantagintzaren Ikurra

Benito Lertxundi Orio jaio zen, 1942ko urtarrilaren 6an, Errege Egunez. Bera izan zen sendi apal bateko bederatzi anai-arrebetatik azkena.

Lehen Urteak eta Hastapenak

Jaiegun handietan eta familiakoak bildutakoan kantatzen bazuten ere, ez zen musikaririk haien artean. Benitok berak ere zaletasun handiagoa zekarren marrazkietarako-eta, herrian zen organo-jotzaile bati entzuten egotea ere gustatzen zitzaion arren. Garaiko erdal irakaskuntza hura ez zuen batere begikoa, eta herriko eskola bukatutakoan, Zarauzko Arte eta Ofizio Eskolan hasi zen, frantziskotarrenean. Han buztina eta egurra lantzen ikasi zuen, eta bide horretatik lortu zuen lehenengo lana, tallista alegia, zenbait sari irabazteaz gain.

Musika

Aditz Laguntzaileak

IZAN (Izatea)

Orainaldia:

• naiz
• zara
• da
• gara
• zarete
• dira

Iragana:

• nintzen
• zinen
• zen
• ginen
• zineten
• ziren

UKAN (Ukitzea)

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORK

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

Subjektu Motak

Nor

Ekintza egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nor dator?

Nork

Ekintza eta objektu zuzena egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nork liburua irakurri du?

Deklinabide Kasuak

NORA

Norabidea adierazten du.

Adibidea: Etxera

NONDIK

Jatorria edo abiapuntua adierazten du.

Adibidea:

1. Ahalera (Oraina)

A) NOR

• Ni: naiteke
• Hura: daiteke
• Gu: gaitezke
• Zu: zaitezke
• Zuek: zaitezkete
• Haiek: daitezke

B) NOR-NORK

Egin, jan, ikusi... bezalako aditzetarako / Para verbos como hacer, comer, ver...

• Nik (hura): dezaket (Yo puedo hacerlo)
• Hark (hura): dezake (Él/Ella puede hacerlo)
• Guk (hura): dezakegu (Nosotros podemos hacerlo)
• Zuk (hura): dezakezu (Usted puede hacerlo)
• Zuek (hura): dezakezue (Vosotros podéis hacerlo)
• Haiek (hura): dezakete (Ellos/as pueden hacerlo)

2. Aditz trinkoak

Orainaldia

• EGON (Estar): nago, zaude, dago, gaude, zaudete, daude.
• JOAN (Ir): noa, zoaz, doa, goaz, zoazte, doaz.
• ETORRI (Venir): nator, zatoz, dator, gatoz, zatozte, datoz.
• IBILI (Andar/Estar): nabil, zabiltza, dabil, gabiltza, zabiltzate, dabiltza.
• JAKIN (Saber): dakit, dakizu,

Euskal Literaturako Idazle Nagusiak

Kultur Eragile eta Politikaria

Legelari-ikasketak egin zituen Madrilen eta, ondoren, gerente lanetan jardun zuen bizitza osoan, bidaia ugari eginez. Politikaz gain, enpresa-gizona, idazlea eta kultur eragilea izan zen. EAJko militantea izanik, Madrilgo Gorteetan diputatu izatera iritsi zen.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, olerkiaren musikaltasunari garrantzi izugarria emanik. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen; gainera, maisuki erabiltzen zituen figura literarioak.

Hizkuntza eta Estiloa

• Hizkuntza: Gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen, eta honek zaildu egiten zuen bere olerkiak ulertzea.
• Gaiak: Sentiberatasun

Gerra Ondorengo Urteak: Isiltasunetik Berpizkundera

Gerra ostean ia erbateko isiltasuna egon zen euskal letretan. Gaztelaniak hartu zion lekua euskarari. Isiltasun hori Telesforo Monzonek urratu zuen. Berak idatzi zituen lehen bertso libreak, 1945. urtean (Mexikon): Urrundik, bake-oroi. Euskal Herrian, Salbatore Mitxelenak Arantzazu poema argitaratu zuen, 1949an.

Aldizkari Aipagarrienak

• Egan
• Euzko-gogoa
• Egan (euskara hutsean)
• Otoizlari
• Zeruko argia
• Jakin

Telesforo Monzon: Politikaria eta Idazlea

Gerra ostean Mexikora ihes egin zuen. Hasieran Erromantizismoaren eragina jaso zuen, eta azkenean sinbolismorako joera agertu zuen, poesia narratiboa eginez. Obra nagusiak:

• Urrundik, bake-oroi
• Gudarien egiñak

Jokin Zaitegi eta Euzko-Gogoa Aldizkaria

Arrasateko apaiz...

Baladak: Narratzailea eta Ezaugarriak

• Narratzailea: Ezkutuan.
• Estiloa: Esaldi motz eta adierazgarriak.
• Pertsonaiak: Ez dira deskribatzen, ekintzen bidez agertzen dira; ez da haien ezaugarri fisiko edo moralik ematen.
• Lekua eta denbora: Oso modu orokor eta azalekoan zehazten dira. Eszenen arteko aldaketak bat-batekoak eta ezustekoak dira.

Baliabide Estilistikoak

• Baliabide gramatikalak:
  • Errepikapena: Hitzak edo ideiak indartzen ditu.
  • Paralelismoa: Egitura errepikatuz.
• Baliabide fonikoak: Soinuen bidez efektu bereziak sortzen dira.
  • Errima: Sinplea da, antzeko hotsen bidez sortua, entzuleari atsegin egiteko.

Maite Kantuak

Irakaspena: Kantuaren muina.

• Baliabide fonikoak: Errima erabiltzen da, kantuari musikalitatea emateko.
• Baliabide semantikoak:
  • Metaforak: Izarra

Ezaugarri Fonetiko-Fonologikoak

Bokalak

1. Euskarak bere-berea duen bokal-sistema da nagusi: /a, e, i, o, u/ fonema bokalikoak.
2. Bokal alternantzia: Ipar Euskal Herri osoan, m, n eta ñ sudurkarien aurrean o > u (Adibidez: hondar > hundar).
3. Frantsesez e mutuz eta kontsonantez bukatzen diren hitz askori a eransten zaie Ipar Euskal Herrian.
4. Bokal elkarketak (Diptongoak):
   • Beheranzko diptongoak dira ohikoenak: ai, ei, oi, au, eu.
   • Goranzko diptongoak ere ohikoak dira ekialdean: ja, je, jo, ju, wa, we.

Diptongoetan aldaketak ager daitezke; lehenengo biak dira ekialdeko euskalkietan ohikoenak eta aditzaren itxura aldatzen dute.

Kontsonanteak

1. Txistukariak: Hitz hasieran tx- duten lekuan x- agertzen da: xerri, xoko, xirula, ximenea, xori, xanpiñon...
2. Neutralizazioa: