Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Literatura

1. Ilustrazioa

XVIII. mendean zehar, Ilustrazioaren oihartzunak heldu ziren Euskal Herrira. Ezaguna denez, Ilustrazioak arrazoiaren nagusitasuna goratu zuen, eta horren ondorioz, gizaki pentsalaria ekarri zuen erdigunera.

Mendearen azken herenean krisian sartuta zegoen Euskal Herriko egitura ekonomikoa. Krisialdi horri erantzuteko eta Frantziatik zetozen ideia ilustratuak zabaltzeko, 1765. urtean Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zuten “Azkoitiako Zalduntxoek”. Arlo askotako jakintzak hedatzea izan zuten helburu, arrazoia helduleku zutela.

Bestalde, hainbat mintegi sortu ziren:

• Bergarako Errege Mintegia: Askotariko jakintza arloak lantzen zituen, baina zientzietako gaiak ziren nagusi. Elhuyar anaiek mintegian jardun zuten eta

Xabier Amuriza: Bertsolaritzaren Berritzailea

Xabier Amuriza 1941eko maiatzaren 3an jaio zen, Amorebieta-Etxanon. Bere bizitza profesionala bertsolaritza, prentsa eta irakaskuntzaren inguruan garatu da. Gaztetan, Amorebietako karmeldarretan eta Derioko seminarioan ikasi zuen, eta 1965. urtean apaiz ordenatu zen. 1976an, apaizgoa utzi eta ezkondu egin zen; bere alaba, Miren Amuriza, bertsolari ezaguna da.

Amurizari bertsolaritza gustatzen hasi zitzaion gaztetan, batez ere familian eta inguruan bertsozaletasuna bizi zuelako. Bere aitak, aitonak eta inguru hurbileko jende askok bertsoak kantatzen zituzten, eta horrek eragin handia izan zuen berarengan. Apaizgaitegian zegoela, euskararekiko eta tradizioarekiko interesa areagotu zitzaion, eta han...

Euskarazko Aditz-Sintagmen Analisia

NOR (Subjektua bakarrik)

Aditz laguntzailearen forma hauek subjektuaren arabera aldatzen dira:

• naiteke, ninteke, nintekeen
• haiteke, hinteke, hintekeen
• daiteke, liteke, zitekeen
• gaitezke, gintezke, gintezkeen
• zaitezke, zintezke, zintezkeen
• zaitezkete, zintezkete, zintezketen
• daitezke, litzateke, zitezkeen

NOR-NORI (Subjektua eta Objektu zuzena)

Taula honek NOR eta NORI kasuen arteko erlazioak erakusten ditu:

NOR | NORI

• NA | DA
• HA | A/NA
• DA | KI(ZKI) | O | KE
• GA | GU
• ZA | ZU
• ZA | ZUE | te
• DA | E

Aurrekoaren jarraipena, NEN, HEN, LE/ZE, GEN, ZEN, ZEN formekin:

NOR | NORI

• NEN | DA
• HEN | A/NA
• LE / ZE | KI(ZKI) | O | KE | +(e)n
• GEN | GU
• ZEN | ZU
• ZEN | ZUE | te
• LE / ZE | E

NOR-NORK (Subjektua eta Objektu zeharkakoa)

Taula honek NOR eta NORK...

Txirrita: Norteko Ferrokarrilari Egindako Bertsoak

Txirrita ezaguna da Norteko ferrokarrilari egindako bertso-sortagatik. Bertso asko dira, baina bat hautatu dugu, ferrokarrila nola deskribatzen duen azaltzeko:

"Modu horretan jarri zuenak Norteko ferrokarrila jakinduria handia zuen, entendimendu abila. Gizonik ezin hasi liteke zaldi hobearen bila: goizean irten Irundik eta iluntzerako Madrila. Karbonerarik ez dute bihar, fogonerorik hain gutxi. Hor behar dana: begiak erne eta ilabeari eutsi; abiatzean ireki eta ailegatzean itxi. Gau eta egun gelditu gabe dabil txistu ta irrintzi."

Bertso honek ferrokarrilaren abiadura eta etengabeko mugimendua azpimarratzen ditu. Canovasen heriotzari abesten dio lehen parrafoan eta bigarrenean alargunari.

Basarri

Deskribapena: Ezaugarriak eta Motak

Deskribapena objektu, pertsona, leku, egoera, sentimendu, prozesu eta abarren nolakotasuna adierazteari deitzen diogu. Adierazpen hau hitzez edota irudien bitartez egin daiteke.

Zenbaitetan deskribapen soilak osatzen du testu bat (hiztegi entziklopedikoetako definizioak, kasu), baina gehienetan beste testuen zati izan ohi da. Horregatik, era anitzetako testuetan egingo dugu topo deskribapenekin: eleberrietan, poesian, iragarkietan, erreportaietan, abestietan, elkarrizketetan... Haatik, igorleak erabaki behar du testu bakoitzean zein une, pertsona, pentsamendu, objektu edo sentimendu deskribatu nahi duen, lortu nahi duen helburuaren arabera.

Errealitate bat eta bera izan arren, gutako bakoitzaren ikuspuntua,...

Erdi Aroa

Erdi Aroko gizartean hainbat figura literario zeuden, hala nola espainiarrak, ingelesak eta beste batzuk. Hauek ziren nagusiak:

• Juglarea: Jendea entretenitzen saiatzen zen bere etengabeko joan-etorrietan: abesten, antzezpenak egiten eta, batez ere, olerkiak errezitatzen.
• Klerikoa: Ez bakarrik latinez, hizkuntza berrietan ere saiatu ziren testu kultuak idazten. Beraien lanak, batik bat, irakurle kultuei zuzenduak zeuden, eta helburu didaktiko eta morala zuten.
• Trobadorea: XII. mendean sortzen dira. Testu lirikoak idazten dituzte, amodiozkoak batez ere. Kultuak eta nobleak ziren. Beraien lanak juglarreei ematen zizkieten hedatu eta ezagutarazteko.

Erdi Aroko Literatura Generoak

Erdi Aroko literaturan lau genero nagusi aurkitzen ditugu:

1. Poesia

Izotz Eguzkia eta Lauaxetaren Literatura

Izotz Eguzkia metafora eder bat da, itxaropenez betetako paisaia bat irudikatzen duena. Nahiz eta dena izoztuta eta ilun egon, goian eguzkia dago, bizia ematen. Irudia Euskal Herriaren egoerarekin alderatu daiteke: izotzak estalita egon arren, etorkizuna dator, gazteak goraino helduz. Eguzkiak Euskal Herria askatuko du estaltzen duen izotzetik.

Lauaxetaren Biografia Laburra

Esteban Urkiaga Basaraz, "Lauaxeta" ezizenez ezaguna, Laukizen jaio zen. Kazetari eta idazle lanak egin zituen. Antzerki lan laburrak ere idatzi zituen. 1937an, Gernikan atxilotu, Gasteizera eraman eta bertan fusilatu zuten.

Lauaxetaren Obra Nagusiak

• Bide Barrijak (1931): Europatik zetozen azken joera literarioak plazaratu nahi zituen.

Arantxa Urretabizkaiaren Ibilbidea eta Datuak

Donostiako Egia auzoan, 1947an jaiotako Arantxa Urretabizkaiaren literatura 60ko eta 70eko hamarkadetako berpizkundearekin batera garatu zela esan daiteke.

Hastapenak eta Formakuntza

Hamahiru urte zituela idazkari ofizioa ikasten hasi zen. Hamaseirekin bulego batean lanean ari zela, erizaintza ikasketak egin zituen. Ostean, eta beti ere lanean zebilela ikasten ari zela, Historian lizentziatu zen.

Kazetaritza eta Euskaltzaindia

1977an kazetaritzaren munduan murgildu zen, eta huraxe du lanbide ordutik. Hainbat komunikabidetan jardun du, besteak beste:

• Egin egunkaria
• Deia
• Diario Vasco
• ETB

2001ean Rikardo Arregi saria lortu zuen. Gaur egun, Euskaltzaindiko kide da.

Literatura Ibilbidea

Urretabizkaia Lur taldearen...

Lehen urratsak

Francoren diktadura amaitu ondoren, euskarak ere izan zezakeen zegokion tokia eguneroko prentsan.

Euskarazko aldizkariak sortu ziren lehenik (Goiz-Argi, Anaitasuna eta Zeruko Argia), eta bi hizkuntzatako egunkariak gero (Deia eta Egin).

Iparraldean, Herria izeneko astekaria argitaratzen zen eta argitaratzen da gaur egun ere.

Informazio-aldizkariei dagokienez, Zeruko Argiak edo Argiak iraun du gaur arte euskarazko kazetaritzan erreferentzia izaten.

Deia eta Egin egunkariek, aldiz, bi hizkuntzatan jarduteko hasierako asmoa laster utzi zuten albo batean, merkatu-irizpideek eraginda.

Beraz, diktadura amaitu eta urte askoan, euskarak ez zuen izan euskarazko egunkaririk.

Egunkaria eta Berria

Kalean zen Gerra Zibilaren ondorengo euskarazko...

Antzerkia: Arte Eszenikoaren Oinarriak

Jendeaurrean, aktore bidez, gertaera-segida bat irudikatzean datzan artea da antzerkia. Idazleak pertsonaia batzuk aurkeztu eta gertaera kezkagarri bat sortu, eta hortik abiatuta, intriga sortu behar du, ikuslearen jakin-mina pizteko.

Antzezlanaren Ezaugarriak

Antzezlanetan elkarrizketen bitartez erakusten zaizkigu pertsonaien ezaugarriak, haien arteko harremanak, gertakarien haria eta abar. Antzerki ikuskizun gehienak literatura testu batean oinarritzen dira.

Ikuskizunaren Elementuak

Ikuskizunaren elementu hauek ere eragina dute ikusleek antzematen duten mezuan:

• Aktoreen ahots-doinu, keinu eta mugimenduek;
• Aktoreen jantziek eta makillajeak;
• Antzeztokiko dekoratu, objektu eta altzariek;
• Emanaldian erabiltzen diren