DBH mailako Geografia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Geografia eta Demografia: Oinarrizko Definizioak

Emaria

Ibai batek daraman ur kantitatea, euritik nahiz elurretik datorrena. Horregatik, ibaiek erregimen ezberdinak izan ditzakete: elur-erregimena, euri-erregimena, elur-euri erregimena eta euri-elur erregimena.

Arroa

Ibai batek eta bere ibaiadarrek drainatutako eskualdea.

Isurialdea

Itsaso berdinera urak isurtzen dituzten arroen multzoa. Espainian hiru isurialde nagusi daude: Atlantikoa, Mediterraneoa eta Kantaurikoa.

Banalerroa

Isurialde ezberdinak bereizteko egiten den irudizko marra.

Zentsua eta Errolda

Biztanleriaren datuak jasotzeko iturri demografikoak dira. Zentsua hamar urtetik behin eguneratzen da eta izaera pribatua du; errolda, berriz, urtero berritzen da eta publikoa da.

Populazio Dentsitatea

Toki

1. ZERBITZUEN GARRANTZIA: Hirugarren sektorean ez da materiarik ekoizten. Herrialde garatuetan, ekonomiaren tertziarizazioa gertatu da, hau da, hirugarren sektorearen garrantzia handitu da.

2. ZERBITZU MOTAK:

• Publikoak: Estatuak edo beste herri administrazio batzuek ematen dituztenak. Zerbitzu horiek ez diote inolako irabazi ekonomikorik ematen estatuari, osasun eta hezkuntza zerbitzuak adibidez. Zerbitzu horiek herritarrek zergen bidez ordaintzen dira.
• Pribatuak: Merkatuko merkataritza ere esaten zaie. Partikularrek ematen dituzte irabazi ekonomikoak lortzeko, janari denda bat adibidez.

3. NON KOKATZEN DIRA? Herrialde garatuak tertziarizatuagoak daude, orduan, garraio- eta telekomunikazio- azpiegitura ona dute. Bi faktore:

1. Gobernuek herritarrei

Nekazaritzan Eragiten Duten Giza Faktoreak

• Biztanleriaren bolumena: Gero eta jende gehiago elikatu, orduan eta lur gehiago landatu behar da.
• Nekazaritza teknikak.
• Ekoizpenaren helburua: Iraupenerako nekazaritzan, ekoizpena autokontsumorako da; merkatuko nekazaritzan, berriz, saltzeko.
• Globalizazioa.
• Nekazaritza-politikak: Gobernuek erabateko eragina dute nekazaritzan, zenbait neurri ezartzeko ahalmena baitute.
• Ingurumen politikak: Ingurumena ondatu gabe.

Merkatuko Nekazaritzaren Ezaugarriak

• Ekoizpena salduz ahalik eta etekin handiena lortzea da helburu nagusia.
• Ekoizpenaren espezializazioa.
• Landako lanen mekanizazioa.
• Laborantza teknika modernoen aplikazioa.

Nekazaritza Tradizionala

Nekazaritza tradizionalean, nekazariek baliabide gutxi izaten dituzte eta...

Euskadiko Populazioa: Landa eta Hiri Eremuak

Euskadiko populazioaren %20 landatarra da, eta %80 hiritarra. Hiru mota nagusi bereizten dira:

• Sakabanatutako populazioa:

  • Baserrietan: Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako iparraldean.
  • Herrixketan: Arabako erdialdean.

• Populazio kontzentratua:

  • Arabako hegoaldean, gune erdi-hiritarretan (1.000-2.000 biztanle inguru).

Populazioa modu ezberdinean banatuta dago probintziaka:

• Gipuzkoa: Hiriak nahiko modu homogeneoan banatuta daude.
• Bizkaia: Industriaren arabera, zonalde industrializatuenetan hiri gehiago daude.
• Araba: Populazioaren %75 Gasteizen kontzentratzen da.

Hiri nagusiak eta haien funtzioak:

• Bilbo: Industria, zerbitzuak, negozioak.
• Gasteiz: Ekialdeko hiriburua, funtzio administratiboa.
• Donostia: Industria.

Lehen Sektorea

Europa

Lehen Sektorea

Nekazaritza

Biztanleria aktiboaren %5,2 biltzen du. Merkatu nekazaritzari zuzendutako enpresa ustiapen handiak daude. Produktuak lantzeko orduan, lurraldeak espezializatu egin dira.

Arrantza

1983an Arrantza Politika Bateratua sortu zen. Helburuak:

• Arrantzaleei ogibidea ziurtatu.
• Prezioen gorabeherak saihestu.
• Espezieak babestu.
• Sektorea birmoldatu.
• Ingurumenari lotutako alderdiak arautu.

Bigarren Sektorea (Industria)

Hirugarren potentzia da. Biztanleria aktiboaren %25,6 biltzen du. Arlo dinamikoak handitzen ari dira, eta siderurgia eta ontzigintza bezalakoak txikitzen. Industriagune nagusiak: Alemania, Erresuma Batua eta Italia.

EBren Industria Politika

Helburu nagusiak:

• Krisian dauden sektoreak berregituratu.
• Teknologia berriei lotutako

Erdi Aroko Hirien Pizkundea

XII. mendetik aurrera, hiriak hazten hasi ziren. Batzuk hiri zaharrak ziren eta indarra hartu zuten; beste batzuk, berriz, hiri berriak, gaztelu edo monasterio baten ondoan, bidegurutzeetan edo merkataritza-bideetan sortuak.

Erdi Aroko hiriak txikiak ziren; handienek 50.000 biztanle zituzten.

Hirien hazkundearen zergatiak

1. Nekazaritza-teknika berriak: Nekazaritza-teknika berrien eraginez, gero eta nekazari gutxiago behar ziren, eta askok hirietara emigratu zuten lan bila.
2. Merkataritzaren susperraldia: Merkataritza suspertu zen, eta merkatari asko hirietara joan ziren bizitzera. Bertan azokak antolatzen ziren (ikus definizioa). Hiri batzuk eskualdeko merkataritza-gune garrantzitsuak izan ziren, eta beste batzuk nazioarteko

Migrazio Mugimenduak Espainian eta EAEn

6. Gaia: Migrazio Mugimenduak

Migrazio mugimenduak biztanleriak espazioan egiten dituen mugimenduak dira. Bi mota bereizten dira:

• Emigrazioa: Biztanleak jaioterritik irtetea.
• Immigrazioa: Biztanleak jomuga batera iristea.

1. Barne Migrazio Mugimenduak Espainian (EAEri arreta berezia eskainiz)

Barne migrazioak herrialde bateko mugen barruan gertatzen diren biztanleriaren mugimenduak dira.

Barruko Migrazioak (XIX. mendearen amaieratik 1975era)

Mota honetako migrazioak XIX. mendearen azken herenaren eta 1975eko krisi ekonomikoaren artean garatu ziren, nagusiki.

• Motibazio nagusia: Lana.
• Norabidea: Bakarrekoa (landatik hiri industrializatuetara edo zerbitzu-hirietara).
• Emigranteen profila: Prestakuntza-maila txikiko

Txina

Azalera: 9,5 milioi km² ditu. Ozeano Bareko potentzia da, ahalmen demografiko, militar eta zientifiko handiarekin.

Txinak merkatu sozialista ezarri zuen, ekonomiaren planifikazioa estatuaren jabetzaren liberalizazio gero eta handiagoarekin uztartzen da.

Biztanleria eta Urbanizazioa

• Biztanleria: Munduko handiena, 1.313,9 milioi biztanlekoa da. Gehienak kostaldeko ordokietan eta Yangzi ibaiaren haranean bizi dira. Hazkunde natural eta heriotza tasa txikiak ditu.
• Urbanizazioa: Txikia da. Hiri nagusiak:
  • Pekin
  • Shanghai
  • Tianjin

Jarduera Ekonomikoak

• Nekazaritza Jarduerak

  Biztanleriaren zati handi batek dihardu. Ureztatzea zabaldu da eta teknikak hobetu dira. Produkzio espezializatua dago, batez ere mendebaldean.

  • Arroz soroak

• Industria Jarduerak

  Baliabide

Ekonomia eta Industria: Oinarrizko Kontzeptuak

Lehengaiak eta Baliabideak

• Lehengaiak: Naturako elementuak dira, gizakiok zuzenean kontsumitzeko, produktuak sortzeko eta energia-beharrak asetzeko erabiltzen ditugunak. Hiru lehengai mota daude: animalia-, landare- eta mineral-jatorrikoak.
• Baliabide Berriztagarriak: Ez dira agortzen, edo denbora laburra behar da kontsumitu ondoren berriztatzeko.
• Baliabide Berriztaezinak: Oso kantitate mugatuan daude naturan, edo haien sortze-prozesua oso geldoa da.

Energia-Iturriak

• Energia-iturria: Industria-prozesuetan eta garraioan behar den indarrez hornitzen duten natura-baliabideei esaten zaie.
• Energia nuklearra: Energia elektriko nuklearra mineral erradioaktiboen atomoen fisio-hausturatik sortzen da. Fisio-prozesua

Aurkikuntza Handien Arrazoiak

• Nabigatzeko tresnak hobetu: iparrorratza, nabigazio kartak, astrolabioa.
• Espainian eta Portugalen itsasontziak hobetu eta karabela sortu.
• Liburuak zabaldu (Imago Mundi); horien esker, Lurra biribila zela pentsatzen zen.
• Konstantinopla turkien esku 1453.

Konkistatzaile Handiak

• Hernán Cortés Kubatik abiatu Mexiko konkistatzera 1519an. 1521ean Tenochtitlan konkistatu eta Moctezuma erregea menderatu.
• Francisco Pizarro Peruko konkistatzailea.
• Almagro, Orellana, Valdivia, Coronado eta Cabeza de Vaca.

Indien Antolaketa

Amerikako gai guztiak 1524an sortutako erakundean zentralizatu ziren, Indietako Kontseilua izenekoan.

• Amerikako lurraldean, Peruko eta Espainiako erregeorderriak sortu ziren.
• Entzutegiak justizia auzitegiak ziren.