DBH mailako Fisika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Magnitudea: Definizioa eta Ezaugarriak

Magnitude deritzogu materiak edo materiak jasaten dituen aldaketek dituzten eta neur daitezkeen ezaugarriei, hots, zenbaki batekin eta unitate batekin adieraz daitezkeenei.

Beste modu batean azalduta:

Magnitudea neur daitekeen edozein ezaugarri da.

Objektu bat deskribatzeko aukera bat haren ezaugarriren bat aipatzea da, kolorea, forma edo gogortasuna, adibidez. Halakoetan haren ezaugarri edo adjektibo bat erabiltzen da (gorria den, biribila, biguna, etab.).

Badira ordea propietate fisiko jakin batzuk deskribatuak izateko zenbaki edo kopuru bat behar dutenak. Propietate hauek magnitudeak dira.

Magnitudeak dira masa eta tenperatura, adibidez. Gorputz baten masa 60 kg eta tenperatura 30ºC dela esan dezakegu.

Neurketaren

Energia Nuklearra

Fisio Nuklearra

Fisio nuklearra erreakzio nuklear bat da: masa handiko nukleo bat neutroiez bonbardatuz, nukleo hori zatitu eta bi nukleo arin sortzen dira. Prozesu horretan neutroi eta energia kantitate handia askatzen da.

Aktibazioa (Kate-erreakzioa)

Erreakzio bat martxan jartzen denean hainbat neutroi askatzen dira. Neutroi horietako bakoitzak beste uranio nukleo baten fisioa eragiten du, eta erreakzioa azkar azeleratu egiten da, kate-erreakzioa gertatzen delarik.

Askatutako Energia

Fisioan, gutxi gorabehera, 200 MeV-ko energia askatzen da. Formula: E = 0,2154 x 931 = 200 MeV

Fusio Nuklearra

Fusio nuklearra prozesu atomiko bat da: bi nukleo arin elkartzen dira pisu handiagoko beste nukleo bat osatzeko. Prozesu honekin energia kopuru...

Gasen Legeak

Boyle-Mariotteren Legea

Gas batek tenperatura konstantean aldaketak jasaten dituenean, konstante mantentzen da eragiten duen presioaren eta hartzen duen bolumenaren arteko biderkadura.

• Bolumenak gora egitean, presioak behera egiten du, eta alderantziz.
• Presioaren eta bolumenaren arteko biderkadurak konstanteak dira.
• Presioaren eta bolumenaren arteko erlazioaren grafikoa hiperbola da.
• Hau da: p eta V alderantziz proportzionalak dira.

Gay-Lussacen Legea

Gas batek bolumen konstantean aldaketak jasaten dituenean, konstante mantentzen da eragiten duen presioaren eta tenperatura absolutuaren arteko zatidura.

• Zenbat eta handiagoa presioa, orduan eta handiagoa tenperatura, eta alderantziz.
• Presioaren eta tenperatura absolutuaren arteko zatidura

Fenomeno elektrikoak: Elektrostatika

Elektrizitatearen jatorria Tales Miletokoaren aurkikuntzan dago. Bi gorputzak elkarren kontra igurztean, lehen ez zuten beste propietate bat hartzen dute: karga elektrikoa. Propietate hori bi indar motaren bidez adierazten da; hots, erakarpen- eta aldarapen-indarren bidez.

Nola elektrizatzen dira materialak?

Gorputzak elkarrekin igurzten direnean, karga-trukaketa gertatzen da. Normalean, batetik bestera mugitzen diren kargak negatiboak izaten dira. Baina gorputz guztiek ez dute berdin jokatzen: badaude karga negatiboak emateko joera duten materialak (positiboki kargatuak geratzen direlarik), eta karga negatiboak hartzeko joera duten materialak (negatiboki kargatuak geratzen direlarik).

Ondoko zerrendan material...

Energia Motak eta Faktore Eragileak

Energia ez dago faktore bakar baten mende: batzuetan, abiadura izaten da energian eragina duen faktorea; beste zenbaitetan, berriz, altuera, substantzia mota edo gorputzaren tenperatura. Energiaren izaera askotariko hori adierazteko, hainbat energia mota daudela esaten da.

Energia Mekanikoa: Zinetikoa eta Potentziala

Energia mekanikoa osatzen duten energia motak hauek dira:

• Energia zinetikoa: Abiadurari esker gorputzak duen energia da.
• Energia potentzial grabitatorioa: Altuera dela eta gorputzak duen energia da. Lurraren eta gorputzaren arteko elkarreragina da energia mota horren funtsezko zergatia.
• Energia potentzial elastikoa: Gorputz elastikoek duten energia da. Gorputza oreka-posiziotik (egonaldi-posiziotik)

Elektroskopioa

Gorputz bat elektrikoki kargatuta dagoen ala ez detektatzeko erabiltzen den tresna da. Elektroskopioa metalezko bi xafla oso mehez osatuta dago, beirazko ontzi baten barruan, metalezko euskarri batetik zintzilik.

Esfera batek aztertu nahi den gorputzaren karga elektrikoak jasotzen ditu. Karga horiek (positiboak edo negatiboak) bi xafletaraino iristen dira euskarritik, eta karga berdinak direnez, xaflak zabaldu egiten dira. Zenbat eta handiagoa izan karga kopurua, orduan eta gehiago zabaltzen dira xaflak.

Coulomben Legea

Elektrizitatez kargaturiko bi gorputzen arteko erakarpen- edo aldarapen-indarra bien kargen biderkadurarekiko zuzenki proportzionala da, eta bien arteko distantziarekiko alderantzizko proportzionala.

F = K·q1·q2D2...

Coulomb-en Legea

Bi karga elektriko puntualen arteko erakarpen- edo aldarapen-indarra bi kargen biderkaduraren zuzenki proportzionala da, eta bien arteko distantziaren karratuaren alderantziz proportzionala.

Indar elektrikoaren ezaugarriak

• Norabidea: Indarra kargak biltzen dituen lerro zuzenaren norabidekoa da. Kargak zeinu berekoak direnean indarra aldaratzailea da; aurkako zeinua badute, orduan, elkar erakarriko dute.
• Ingurunea: Distantziarako indarrak dira eta, beraz, ez da inolako ingurune materialik behar kargen artean indar horiek eragin dezaten.
• Akzio-erreakzioa: Beti binaka agertzen dira, akzio-erreakzio printzipioa jarraitzen duten indarrak baitira; hau da, modulu eta norabide berdineko indarrak dira, baina elkarren aurkako noranzkoa dute.

Presioa eta hidrostatika

Presioa (p) eginiko indarraren eta indar horren eraginpean dagoen azaleraren arteko zatidura da: p = F / S. Hidrostatika Fisikaren adarra da; orekan dauden fluidoak aztertzen ditu.

Dentsitatea eta definizioak

Fluido baten dentsitatea (d) fluidoaren bolumen-unitateari dagokion masa da. Bestela esanda, dentsitatea masaren eta bolumenaren arteko zatiduraz kalkulatzen da.

Presio hidrostatikoa

Presio hidrostatikoa orekan dagoen fluido baten barnean pisuaren ondorioz sortzen den presioa da. Fluido baten barneko puntu baten gaineko presioa (p) fluidoaren dentsitatearen (d), grabitatearen (g) eta puntuaren sakoneraren (h) arteko biderkadura da:

p = d · g · h

Presioa puntu batean eginiko presioa osorik transmititzen da fluidoaren...

Unitateen Nazioarteko Sistema (SI)

Magnitude bakoitza unitate asko erabiliz adieraz dezakegu. Adibidez, luzera adierazteko m, cm edo km erabiltzen ditugu. Unitateen Nazioarteko Sistema (SI) magnitudeak ondo konparatzeko eta neurtzeko adostutako unitate sistema bat da. Komenigarria da unitate horiek erabiltzea.

Magnitude Fisikoak

Magnitude fisiko nagusiak eta eratorriak honako hauek dira:

• MASA

  Gorputz baten materia kantitatea da. Balantzaz neurtzen da, eta bere unitatea kg (kilogramoa) da.

• LUZERA

  Bi punturen arteko distantzia. Neurtzeko zinta metrikoa erabiltzen da. Metrotan (m) adierazten da, baina askotan multiploak eta azpimultiploak erabiltzen dira.

• EDUKIERA

  Batzuetan, likido baten bolumenaren ordez, likidoa duen ontziaren edukiera neurtzen dugu.