DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1.1 SARRERA

Naturan fenomeno ugari gertatzen dira

Adibideak:

Fenomenoak zientziaren bitartez azaldu.

Zientzia: behaketaren eta logikaren bidez
fenomenoak argitzen dituen jarduera da

Fenomenoak anitzak direnez zientziak adar ugaritan
banatzen dira.

Horien artean, fisika eta kimika aurkitzen dira.

Fisika: materiaren izaera aldatzen ez duten
prozesuen azterketa burutzen duen zientzia
da.

Kimika: materiaren izaera aldatzen duten
prozesuen azterketa burutzen duen zientzia
da.

Fisika eta kimika zientzia esperimentalak dira,
behaketaz gain esperimentazioa eta neurketak
egitea ezinbestekoa da.

1.2 Zientziaren garrantzia

Gure egunerokotasunean ditugun beharrak
asetzen eta bizi-kalitatea hobetzen dituzten
produktuak lortzeko balio du.

1.3 Metodo zientifikoa

Zientzialariek...

Euskalkien sailkapena eta bilakaera

Euskalkien sailkapen historikoa:

• Lehenengoa: Arnaut Oihenart
• Bigarren saiakera: Manuel Larramendi
• Azken sailkapena: Luis Luziano Bonaparte

Koldo Zuazok Bonaparteren mapa eguneratu zuen.

Aldaketak XX. mendearen bigarren erdialdean

Euskalkietan hainbat aldaketa egon dira XX. mendearen bigarren erdialdean, komunikabideei eta hedabideei esker:

• Ahozko hizkuntza soil izateari utzi dio eta beste esparru batzuetara zabaldu da.
• Hizkera batu estandar bat sortu da esparru horietan erabiltzeko.
• Aldaketa guzti hauek eragin zuzena eduki dute hizkuntzan; euskalkiak bata besteari hurbildu zaizkio.

Gaur egungo bost euskalki nagusiak

• Mendebalekoa: bizkaiera
• Erdialdekoa: gipuzkera
• Nafarra: nafarrera
• Nafar-lapurtarra: nafar-lapurtera
• Zuberotarra:

Lurzorua eta Edafologia

Lurzorua lurrazalaren kanpoaldea da, eta bertan animalia eta landareen bizitza garatzen da. Edafologia, berriz, lurzorua aztertzen duen zientzia da.

Edafogenesia: Lurzoruaren Sorkuntza

Eragile abiotikoak

• Ama harria: Ama harriaren konposizio mineralogikoak lurzoruaren konposizioan eragiten du. Apurtutako harria bertan egon daiteke edo zatitxoak beste leku batera garraia daitezke.
• Topografia: Lurzoruaren inklinazioak bere konposizioan eragina dauka.
• Orientazioa: Lurzoruaren sorrerak bere orientazioarekin zerikusia dauka.
• Denbora: Eragileen jarduerak zenbat eta gehiago iraun, orduan eta lurzoru garatuagoa izango dugu.

Eragile klimatikoak

Lurzoruaren meteorizazioa kontrolatzen duten faktoreak dira.

Eragile biotikoak

Izaki bizidunek...

Proiektuaren Aurkezpenaren Gakoak

I. Aurkezpenerako Gomendio Orokorrak

1. Zure helburuetara egokitzera.
2. Jasotzen den informazioa kalitatezkoa, argia, zehatza, sinesgarria eta konprobatzeko modukoa izatea.
3. Eguneratuta egotea.
4. Proiektu osoa behar du izan, espresaren jarduera eremu guztiak jasoz.

II. Aurkezpen Jendaurreko Iradokizunak

• Tente jarrita egon.
• Irribarre bat izan.
• Txostenean irudiak edo bideoak gehiegi ez erabili.
• Mezuak motzak eta argiak izan.
• Jendearekin interaktuatu, ez izateko aspergarria; jendeak parte har dezala galderekin.
• Aurkezpen entretenigarria izan.

III. Proiektuaren Funtsezko Atalak

1. Proiektuaren Datuak

Zuen datu pertsonalak (izena, helbideak, telefonoak...) adierazi behar dituzue atal honetan. Baita zuen enpresa edo markaren izena ere....

Meiosiaren definizioa

Meiosia zelulen ugalketaren formetako bat da, gonadetan sortzen da gametoak ekoizteko. Meiosia zelula diploide batek lau zelula haploide sortzen dituen zelula-banaketa prozesu bat da.

Prozesu hau bi dibisiotan gauzatzen da: Meiosia I eta Meiosia II. Biak fase berberak dituzte: profasea, metafasea, anafasea eta telofasea.

Meiosia I

I. meiosian, zelula diploide bateko kromosomak berriz banatzen dira.

• I. Profasea: Lehen zatiketa meiotikoa prozesuaren arorik konplexuena da, eta bost azpifasetan banatzen da: leptotenoa, zigotenoa, pakitenoa, diplotenoa eta diazinesia.
• I. Metafasea: Etapa honetan, ardatzaren zuntzak osatuta daude eta kromosomak zelularen erdialdean kokatzen dira (plaka ekuatoriala).
• I. Anafasea: Kromosomak uniformeki

Zatikizko berretzailea duten berreketak: Zatikizko berretzailea duten berreketa, a ber m:n, n errotzaileko eta a ber m errokizuneko erroketa eta a ber m:n=

Erroketa baliokideak: Bi erroketa baliokideak dira, zatikizko berretzailea duten berreketa gisa adieraztean berrekizun berbadute eta berretzaileetako zatikiak baliokideak badira.

Erroketen arteko bauketa eta kenketa: Bi erroketa ANTZEKOAK dira erotzaileak berdinak badira, bai eta errokizunak ere.

Arrazionalizatzea: Arrazionalizatzea izendatzailean erroketak dituzten zatikiak izendatzailean erroketarik gabeko zatiki baliokide bihurtzen da.

Idazkera zientifikoa: Zenbaki bat idazketa zientifikoak adierazteko, zero ez den zifra oso bakar eta 10eko berreketa baten arteko biderketa gisa adierazi behar...

Batzar Konstituziogilea (1789-1791)

Herriak Bastilla gotorlekua hartu zuen; Pariseko herritarrak, gertakari horien berri izan zutenean, kalera irten ziren. Orduan, herri-altxamendua heldu zen Pariseko kaleetara. Jendea arma bila joan zen Bastillako gotorlekura eta espetxera. Horren ondorioz, herri-iraultza hasi zen.

Erreformen bidez, eskubide feudalak abolitu ziren eta Gizakiaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena onartu zen: norbanakoen askatasuna, legearen aurreko berdintasuna eta jabego-eskubidea bermatuz. 1791ko Konstituzioa aldarrikatu zen, honako oinarri hauekin:

• Subiranotasun nazionala.
• Funtsezko eskubideak.
• Monarkia parlamentarioa.
• Botere-banaketa.
• Errolda-sufragioa: 25 urte baino gehiagoko eta errenta jakin bat zuten gizonek bakarrik

Nazionalismoaren Mugimenduak eta Italiar Bateratzea

Nazionalismoa eta Nazio-estatuen Sorrera:

Nazio-estatuen sorrera-prozesua liberalismoaren garaian hasi zen, eta luze iraun zuen. XIX. mendean, nazio hitzak dimentsio politikoa hartu zuen. Une horretatik aurrera, aldarrikatu zen estatuen mugak bat etorri behar zirela muga etnikoekin, linguistikoekin eta erlijiosoekin. Horrela sortu zen ideologia nazionalista.

Bi motatako mugimendu nazionalistak egon ziren:

• Nazionalismo Sakabanatzaileak: Inperio handietan bildutako nazioen independentzia aldarrikatzen zuten. Adibidez, Austria-Hungariako Inperioan edo Otomandar Inperioan sortutakoak.
• Nazionalismo Bateratzaileak: Banatutako herrien bateratzea bultzatu zuten, hala nola Italiakoak eta Alemaniakoak.

Italiar

Erdi Aroko hirien bilakaera (XII-XIII. mendeak)

XII. mendetik XIII. menderarte, hiriak merkataritzaren eta politikaren gune garrantzitsuak bihurtu ziren. Burgesiaren hazkundeak gizarte-harreman berriak sortu zituen.

Nor bizi zen hirian?

Gizarte-talde berri bat sortu zen: burgesia. Burgesak pertsona askeak ziren, eskulangintzan eta merkataritzan aritzen zirenak. Beren lanaren bidez lortzen zuten aberastasuna.

• Burgesia txikia: Bizimodu apaleko eskulangile eta merkatari txikiak.
• Goi-burgesia: Merkatari aberatsak eta bankariak. Noble-latifundistekin harremanak zituzten, hiriko udal-politikan karguak betez.

Beste biztanle batzuk: Ikastunak, mirabeak eta lanbiderik gabeko pertsonak, bizimodu apalekoak.

Eskulangileak eta gremioak

Eskulangileek jendearen begien...