Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Zitoplasma (Zitosola, Hialoplasma)

Zitoplasma zelularen barneko ingurunea da, mintz plasmatikoaren eta nukleoaren artean dagoena. Funtzio nagusiak:

• Biskositatea erregulatzen du.
• Disoluzio indargetzailea da (pH-a erregulatzen du).
• Erreakzio metaboliko gehienak gauzatzeko lekua da: glukolisia, hartzidura eta biomolekulen sintesia, besteak beste.
• Organuluen sostengua da.

Erribosomak

Oro har, zelula guztietan daude (espermatozoideetan ez, globulu gorrietan urriak dira). Kokalekua:

• Aske, zitosolean.
• Isolatuta edo taldeetan (polirribosomak).
• EE pikordunean.
• Mintz nuklearraren kanpoaldean ere bai.
• Mitokondrioetan eta kloroplastoetan (70S motakoak).

Lisosomak

Mintz batez inguratutako besikulak dira, eta biomolekulak hidroliza ditzaketen 50 digestio-entzima inguru...

Pteridofitoen Ugalketa

Pteridofitoak hazirik gabeko landareak dira. Sustraia, zurtoina eta hostoak dituzte, baita ura, mineralak eta elikagaiak garraiatzeko baso-sistemak ere. Landare horien ziklo biologikoan belaunaldien txandaketa dago, eta esporofitoa da fase nagusia.

Briofitoen Ugalketa

Briofitoak baso gabeko landareak dira, eta giro hezea behar dute hazteko eta ugaltzeko. Belaunaldi-txandaketan, gametofitoa nagusitzen zaio esporofitoari. Sexu gabe eta sexu bidez ugaltzen dira.

Goroldioen Ziklo Biologikoa

Gametofitoa errizoideak eta filoideak dituen sasizurtoinak osatzen du. Gameto ar edo anterozoideak flagelodunak dira eta anteridio barruan eratzen dira. Gameto eme edo oosferak botila-itxurako arkegonioetan sortzen dira. Ernalketa gertatzeko,...

Gernu-sistema

Gernu-sistemaren atalak

• Ureterrak: Giltzurrun bakoitzean sortutako gernua jasotzen duten bi hodi mehe.
• Maskuria: Ureterretatik etengabe datorren gernua metatzen du.
• Uretra: Gernua maskuritik kanpora eramaten duen hodia da.
• Giltzurrunak: Gerrialdean, bi aldeetan kokatuta daude.
• Azala: Kanpoko atala da, eta pikor-itxura du.
• Muina: Marraduna da, eta piramide-formako eremutan zatituta dago.

Giltzurrunen funtzionamendua

Kapilarretara zirkulatzen duen odola iragazi egiten da, eta kapilarrak biltzen dituen kapsulara igarotzen da. Kapsulan sartutako likidoa ez da odol osoa.

Iragazitako likidoa hoditik igarotzen da, eta hodian, likidoaren osagai batzuek paretak zeharkatzen dituzte. Organismoak birxurgatu egiten du. Prozesu horren bidez sortzen da...

Nerbio Sistema Zentralaren Atal Nagusiak

B) Zerebeloa

Garunaren atzealdean, azpian dago, eta antzeko egitura azaltzen du: alboetan dauden bi masak (hemisferioak) eta erdian estu eta luzea den beste masa (bermisa) batez osaturik. Gai grisa kanpotik eta zuria barnetik. Funtzio garrantzitsuena: mugimenduak koordinatzea.

C) Entzefalo-enborra

Hiru atal ditu:

• Mesentzefaloa
• Protuberantzia edo zubia
• Erraboila

Erraboila muinaren luzakina da, eta substantzia grisez eta zuriz osatuta dago (kasu honetan nahastuta).

1.3.2. Bizkarrezur-muina

NSZren espezializazio gutxieneko aldea da. Bizkarrezurreko hodi vertebralean kokatutako pareta lodiko hodi fina (ependimoa) du, likido zefalorrakideoz beteta.

Egitura eta atalak

Luzeran, bi lodiune ditu:

• Alde zerbikala
• Alde lunbarra

Behealdean...

Kontzeptu Biologikoak

• Homeostasia: Barne-ingurunean aldaketarik gabe eustea eta haren propietateak gorabeherarik ez izatea.
• Nefrona: Giltzurrunak eratzen dituzten egitura mikroskopikoak dira.
• Sistole: Bihotzaren uzkurdura-mugimendua.
• Diastole: Bihotzaren erlaxatze-mugimendua.
• Plaketa: Globulu zuri batetik eratorritako zelula-zatiak.
• Miokardioa: Bihotzeko paretak (giharra).
• Mitrala: Bihotzeko ezkerraldeko balbula, aurikula eta bentrikuluen artekoa.
• Aorta: Arteria; ezkerreko bentrikularekin lotuta dago eta gorputz guztira eramaten du odola.

Zirkulazio-sistema eta Odola

Zainen bidez odola bihotzera sartzen da eta arterien bidez bihotzetik ateratzen da. Linfa, linfa-hodietatik eta likido interstizialetik doa zelulen artean. Globulu gorriak nukleogabeak dira;...

Sare Trofikoak

Espezieak ez dira espezie bakar batez elikatzen, baizik eta zenbait espeziez. Espezie bakoitza espezie bat baino gehiagoren elikagai izan daiteke. Gerta daitezkeen erlazio horiek guztiek sare trofiko bat osatzen dute. Adibidez: ekosistema bateko organismo guztien artean izaten diren erlazio trofikoei esker energia eta materia transferitzen dira. Ekosistema bateko organismo bakoitzak funtzio jakin bat betetzen du eta gainerako organismoak horren mende daude.

Energia Fluxuak

Organismo autotrofoek xurgatu egiten dute eguzkiaren energia kantitate txiki hori eta energia horri esker materia inorganikoa materia organiko bihurtzen da.

Organismo heterotrofoek, berriz, materia organiko hori energia kimikoko iturri gisa baliatzen dute beren...

Monera Erreinua

Monera erreinuan zelula bakar eta prokariotiko guztiak daude, hau da, nukleorik gabekoak. Hauek dira forma nagusiak:

• Kokoak: Borobilak dira.
• Estreptokokoak: Elkartutako kokoak.
• Baziloak: Bastoi itxurakoak.
• Bibrioak: Koma itxurakoak.
• Espirilioak: Espiral itxurakoak.

Elikadura motaren arabera, honela sailkatzen dira:

• Autotrofoak: Beren kabuz elikatzen dira.
• Heterotrofoak: Beste bizidun bat edo horrek egindakoa janez elikatzen diren izaki bizidunak.
• Hartzitzaileak: Substantzia bat beste batean bihurtzen dutenak.
• Saprofitoak: Hildako izakiak jaten dituztenak.
• Bizkarroiak: Beste izaki batzuen kontura bizi direnak.

Protista Erreinua

Protista erreinukoak eukariotikoak eta izaki bizidun sinpleak dira.

Protozooak

Zelulabakarrak eta heterotrofoak dira:...

Ugalketa Funtzioaren Funtsezko Prozesuak

• Gametogenesia: Gametoak eratzeko prozesua da, gonada (organo espezializatu) deritzenetan gertatzen dena.
• Ernalketa: Bi gametoak elkartu eta zigotoa eratzeko prozesua da. Barneko prozesua da, emakumearen ugaltze-aparatuan gertatzen dena.
• Enbrioiaren garapena: Zelula zatitu eta zigotoko zelula kopurua handitzeko prozesua da, eta horren ondorioz, enbrioia sortzen da. Enbrioia hazi eta eraldatu egiten da fetu bihurtu arte.
• Erditzea: Haurra jaiotzeko prozesua da. Fetuak amaren sabelean hazten da eta jaioberria bizirik eta guztiz formatuta sortzen da.
• Garapena: Gorputza handitzeko prozesua da, zelula kopurua handitzearen eta zelulak heltzearen ondorioz gertatzen dena.

Gizonezkoen Ugaltze-Aparatua

Gizonezkoen ugaltze-...

Odol-hodiak

Odola eramateko sistema itxia osatzen dute.

• Arteriek bihotzetik odola eramaten dute.
• Arteria txikiagotan zatitzen dira: arteriolak.
• Kapilarretan zatitzen dira (elkartruke-gunea).
• Kapilarrak benuletan elkartzen dira.
• Benulek benak osatzen dituzte.
• Bena nagusiek odola bihotzera eramaten dute.

Arteriak

Ehunetara O₂ asko duen odola eramaten dute (kontuz biriketako arteriekin, salbuespena baitira).

Arterien egitura eta funtzioa

Hiru geruzako paretak dituzte:

• Kanpokoa: ehun konjuntibozkoa, elastikoa, presio sistolikoa “xurgatzeko” (adinean gogortzen da, tentsioa igoz).
• Erdikoa: muskulu leuna.
• Barrukoa: ehun epiteliala (endotelioa).

Egitura honek sendotasuna eta malgutasuna ematen die: odola bihotzetik irtetean, arteriak dilatatu eta uzkurtu egiten...