Giza Digestio eta Arnas Aparatuak

Giza gorputzaren funtzionamendurako ezinbestekoak diren bi sistema nagusi aztertuko ditugu jarraian: digestio-aparatua eta arnas-aparatua. Biek ala biek elikagaiak prozesatu eta energia lortzeko, eta oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatzeko funtsezko zeregina dute.

Digestio-aparatua

Digestio-aparatua elikagaiak digeritu eta mantenugaiak xurgatzeaz arduratzen den organo-multzoa da. Hona hemen bere osagai nagusiak eta funtzioak:

Hestegorria

Faringea eta urdaila lotzen dituen hodi gihartsua da. Hestegorriaren pareten mugimenduari esker, janaria urdailera iristen da.

Urdaila

Digestio-hodiaren zabalgunea da. Urdailaren sarrerari kardia esaten zaio, eta irteerari, berriz, piloroa. Urdailean, elikagaiak digeritzen...

Zelula Definizioa

Nutrizioa, ugalketa eta harreman-funtzioak betetzen dituen unitaterik txikiena da.

Giza zelulak zelula eukariotoak eta konplexuak dira. Zelula txikienak espermatozoideak dira eta handienak obuluak.

Zelularen Egitura

Mintz Plasmatikoa

Zelula inguratzen duen mintz mehea da. Babesa emateaz gain, mantenugaien sarrera eta hondakinen irteera erregulatzen du.

Zitoplasma

Mintz plasmatikoaren barruan dagoen ur-disoluzioa da.

Nukleoa

Egitura esferikoa da.

• Mintz Nuklearra: Bikoitza da eta nukleoa biltzen du.
• Nukleoplasma: Nukleoaren barruan dagoen ur-disoluzioa da.
• Kromatina: Zelula kumeek zelula amaren informazio genetikoa jasotzen dute.
• Nukleoloa: ARNz eta proteinaz osatutako zati esferikoa da. Erribosomak eratzen ditu.

Organuluak

Zitoplasman dauden...

Zelula Mintzaren Konposizioa

Fosfolipidoak

Anfipatikoak dira: buru hidrofiloa eta isats hidrofoboak dituzte.

Esfingolipidoak

Adibidez, glukolipidoak.

Esterolak

Kolesterola da nagusia animalia-zelulan.

Kolesterola

Kolesterola ugari duten mintzek iragazkortasun eta jariakortasun txikiagoa dute.

Jariakortasunean eragina duten faktoreak

• Gantz-azido aseek: Jariakortasuna txikitzen dute.
• Gantz-azido asegabeek: Trinkotasuna galtzea eragiten dute (jariakortasuna handitzen).
• Gantz-azidoen luzera: Luzera handiagoak interakzio hidrofobiko gehiago izatea eragiten du.
• Tenperatura: Txikitu ahala, molekulen mugikortasuna ere txikitzen da.

Zelulen Arteko Loturak

Lotura Estuak (Tight Junctions)

Ondoko zelulak epitelioetara lotzen dituzte, hesi moduan. Molekulak eta ioiak zeharkatzea...

Teoria Zelularraren Historia eta Jatorria

Mikroskopioak erabiltzen hasi ginenean, teoria zelularra sortu zen. Hasierako mikroskopioak bi lentetako tramankuluak ziren, eta horiei esker hasi ziren zelulak ikusten.

• Leeuwenhoekek (XVII. mendean), mikroskopioak erabiliz, infusorioak (tamaina txikiko izaki bizidunak) aurkitu zituen.
• Robert Hookek, 1665. urtean, kortxo bat aztertzen ari zela mikroskopioarekin, zeldak behatu zituen. Zeldek horma zurrunak zituzten, eta Hookek ZELULA deitu zien (hura ez zen animalia- eta landare-zelulak desberdintzeko gai izan).
• Robert Brownek (XIX. mendean), ehun biziak aztertu zituenean, zelularen nukleoa aurkitu zuen.

Teoria Zelularraren Oinarriak

Schwan zoologoak eta Schleiden botanikoak XIX. mendean enuntziatu zuten teoria...

Nukleoa zelula eukariotaren osagai handiena da.

 Informazio genetikoa gordetzen du DNA eta zelularen funtzioak kontrolatu eta arduratzen da.

Nukleoaren egitura:

-Mintz nuklearra: Bi mintzez osatuta, bi mintzetan nukleo-poroak daude substantzia trukea egiteko

-Nukleoplasma: Nukleoaren barne-ingurunea urstua da.

-Kromatina: Histona deritzen proteina batzuez osatutako materiala da.

 Kromosomak eratzen dituzte molekula bakarra du, lineala eta oso luzea. Zelularen kromosoma kopurua eta kromatinazko harizpi kopurua berdinak dira.

-Nukleoloa: korpuskulu biribila mintzik gabea. Funtzio nagusia erribosomak eratzea da. Zelula batek nukleolo bat edo gehiago izan daitezke.

Izaki Bizidunen Sailkapena eta Dibertsitatea

1. Dibertsitatea: Bost Erreinuak

Lurrean bost erreinu nagusi daude:

• Monera erreinua
• Protoktista erreinua
• Fungi edo onddoen erreinua
• Landareen erreinua
• Animalien erreinua

2. Sailkapen Hierarkikoa

Izaki bizidunen sailkapen hierarkikoa honako hau da, maila txikienetik handienera:

Espeziea < Generoa < Familia < Ordena < Klasea < Filuma < Erreinua

3. ADN eta RNA: Egitura eta Funtzioak

Azido nukleikoak dira, informazio genetikoa gordetzen eta transmititzen dutenak. Beren base nitrogenatuak hauek dira: Zitosina (C), Adenina (A), Guanina (G), Timina (T) eta Uraziloa (U).

Berdintasunak

• Biak monosakarido batez, base nitrogenatu batez eta azido fosforiko batez osatuta daude.
• Bioelementu berberak dituzte:

Nerbio Sistema Zentrala

1.1. Babesa

Entzefaloa eta bizkarrezur-muina hezur-kaxa batez babesturik daude. Hezurduraren barnean, meninge izeneko hiru mintz daude: duramaterra, araknoidea eta piamaterra. Likido zefalorrakideoa geruza horien artean dago. Barrunbeen barnean sortzen da likido hori.

Burmuinaren erdialdean alboko bentrikuluak daude, mesentzefaloan III. bentrikulua, protuberantzian IV. bentrikulua eta bizkar-muinean ependimoa. Barrunbeak zulo batzuen bidez komunikatuta daude: alboko bentrikuluen eta III. bentrikuluaren artean Monroren zuloa, III. eta IV. bentrikuluen artean Sylvioren akueduktua.

Bentrikulu hauetan plexu koroideoak daude, eta horiek likido zefalorrakideoaren sintesia egiten dute. Likidoa eratu ondoren, bentrikulu eta ependimoan...

Bigarren mailako segidak

1- Ekosistema heldu batek aldaketa handiak jasan ditzake, bai hondamendi naturalen eraginez (suak, uholdeak...), bai giza jardueren eraginez (basoak botatzea, euri azidoa...).

2- Ekosistema heldugabe bihurtzen da.

3- Apurka-apurka berriro antolatzen hasten da.

4- Berreskuratzen ari diren espezieen ordez, beste batzuk agertzen dira, eta harreman konplexuagoak sortzen dira.

5- Askotan, klimax komunitate bihurtzen dira berriro, baina hondamendia oso bortitza izan bada, posible da ekosistema ez berreskuratzea eta basamortu bat agertzea.

Karbonoaren zikloa

1- Karbono-depositu nagusia atmosfera da. Uretan kantitate txikiak daude disolbaturik.

2- Fotosintesia egiten duten organismoek atmosferan dagoen karbono dioxidoa (CO₂) finkatzen...

Bigarren multzoa

1. Zer da ziklo zelularra?

   Zelula bati gertatzen zaizkion prozesu eta aldaketen multzo ordenatua da, beste zelula ama bat zatituz sortzen denetik, harik eta zatitzen den arte, bi zelula ume sortzeko.

2. Azaldu ziklo zelularraren faseak eta azpifaseak eskematikoki.

   Interfasea (fase luzeena): ziklo zelularreko fase luzeena eta aldakorrena da, non zelula hazten den eta bere jarduera gehienak burutzen dituen (DNA erreplikatzea eta proteinak sortzea).

   • G1 fasea: zelula hazten da, ATP metatzen du, proteinak sintetizatzen ditu, organuluak bikoizten ditu eta espezializatzen da. Zelula batzuk G0 fasean gelditzen dira.
   • S fasea: DNA erreplikatzen da, histonak eta proteinak transkribatzen dira, eta zentrioloak bikoizten dira (animalia-zeluletan).
   • G2

Haurdunaldiaren eta Garapenaren Oinarrizko Kontzeptuak

Haurdunaldia prozesu fisiologiko konplexua da. Jarraian, etapa eta termino nagusiak azaltzen dira:

• Puerperioa: Erditzetik emakumearen ugaltze-aparatuaren funtzioa berreskuratu arte igarotzen den denbora (40 egun, gutxi gorabehera).
• Haurdunaldia: Gameto femeninoak eta maskulinoak elkartu eta organismo bat osatzen duten prozesua, ernalketatik erditze edo abortura arte.
• Erditzea: Fetua kanporatzeko eta haurdunaldiaren amaiera eta puerperioaren hasiera markatzen duen prozesua.
• Ernalketa prozesua: Obuluaren eta espermatozoidearen arteko lotura, zigotoa osatzeko.

Garapen Enbrionarioaren Faseak

• Segmentazioa: Zelula-banaketa azkarrak (mitotikoak), zigotoa morula egituran bihurtzen dutenak.
• Blastulazioa: